← Ünite 5
Tıbbi Terminoloji

Ünite 5: Santral Sinir Sistemi

Nöronlar Arası İletişimde Kimyasal Çeşitlilik
Merkezi Sinir Sistemi (SSS) iletiminde 30'dan fazla farklı nörotransmitter aktif rol oynarken, Otonom Sinir Sistemi'nde (OSS) iletişim esas olarak noradrenalin, adrenalin ve asetilkolin olmak üzere üç temel molekül üzerinden yürütülür.
Kalsiyum Kanallarının Toksinlerle Blokajı
Presinaptik uçlardaki N tipi kalsiyum kanalları omega-konotoksin-GVIA ile bloke edilebilirken; motor sinir ucu ve adrenal medulladaki P tipi kanallar huni ağ toksini ve omega-agatoksin ile engellenebilir.
Ekrin Ter Bezlerinin Sempatik İstisnası
Sempatik sinir sisteminin uç organ bölgesinde genel olarak noradrenalin salınmasına rağmen, ekrin ter bezlerini innerve eden tüm sempatik nöronlar kolinerjiktir ve asetilkolin salgılar.
Adrenal Medulla ve Hormonal Entegrasyon
Adrenal medullada sempatik sistemin preganglionik nöronlarıyla doğrudan sinaps yapılır. Burası bir ganglion gibi çalışarak epinefrini (adrenalin) doğrudan kana salar ve hormonal kontrolü başlatır.

Anahtar Kavramlar

AfferentÇevreden alınan duyusal uyarıları ve bilgileri merkezi sinir sistemine (beyin ve omuriliğe) taşıyan getirici sinir lifleridir.
EfferentMerkezi sinir sisteminde oluşturulan motor yanıtları ve emirleri hedef organlara, kaslara veya bezlere ileten götürücü sinir lifleridir.
DendritSinir hücresinin gövdesinden çıkan, çok sayıda, kısa ve kalın olan, diğer hücrelerden gelen uyarıları alarak hücre gövdesine ileten ağaç benzeri uzantılardır.
AksonSinir hücresinin gövdesinden çıkan, genellikle tek ve uzun olan, elektriksel uyarıları (aksiyon potansiyellerini) diğer nöronlara veya hedef dokulara taşıyan uzantıdır.
Miyelin KılıfAksonların etrafını sararak elektriksel yalıtım sağlayan ve bu sayede sinirsel uyarı iletim hızını önemli ölçüde artıran lipid ağırlıklı koruyucu tabakadır.
SinapsBir sinir hücresinin akson ucu ile diğer bir sinir hücresinin dendriti veya bir hedef hücre arasında kimyasal ya da elektriksel ileti geçişini sağlayan özelleşmiş bağlantı noktasıdır.
NörotransmitterSinaps bölgesinde presinaptik uçtan salınarak postsinaptik membrandaki reseptörlere bağlanan ve uyarının kimyasal yolla iletilmesini sağlayan asetilkolin, dopamin, GABA gibi maddelerdir.
GanglionMerkezi sinir sisteminin (beyin ve omurilik) dışında yer alan, periferik sinir sistemi üzerinde konumlanmış sinir hücresi gövdelerinden oluşan düğüm şeklindeki yapılardır.
MeninksBeyin, beyincik ve omuriliği dış etkenlerden korumak amacıyla saran; dura mater, arachnoidea ve pia mater olmak üzere üç tabakadan oluşan koruyucu zarların genel adıdır.
Kan Beyin BariyeriKan dolaşımındaki zararlı maddelerin, mikroorganizmaların ve birçok kimyasalın beyin dokusuna geçmesini engelleyen, beynin iç ortamını koruyan seçici geçirgen fizyolojik engeldir.
AfaziBeyindeki konuşma merkezlerinin hasar görmesi sonucu, kişinin konuşma organlarında fiziksel bir engel olmamasına rağmen konuşma, anlama veya kelime bulma yeteneğini kaybetmesi durumudur.
DemansBeyindeki yapısal ve ilerleyici dejeneratif değişiklikler sonucu ortaya çıkan, hafıza, düşünme ve sosyal becerilerin kaybıyla karakterize, geri dönüşsüz beyin fonksiyon bozukluğu sendromudur.
EpilepsiBeyindeki nöronların ani, kontrolsüz ve aşırı elektriksel deşarjları sonucu ortaya çıkan, tekrarlayan nöbetler, bilinç değişiklikleri ve istemsiz kasılmalarla seyreden kronik hastalıktır.
Lomber PonksiyonTeşhis veya tedavi amacıyla bel bölgesindeki omurlar arasından özel bir iğne ile girilerek subaraknoid aralıktan beyin omurilik sıvısı (BOS) örneği alınması işlemidir.
Elektroensefalografi (EEG)Beyindeki nöronların hem uyanıklık hem de uyku esnasında ürettiği elektriksel faaliyetlerin, kafa derisine yerleştirilen elektrotlar aracılığıyla beyin dalgaları şeklinde kağıda kaydedilmesi yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Miyelin Üretiminde Hücresel İş Bölümü

Miyelin kılıf üretimi sinir sisteminin bölümlerine göre değişir; merkezi sinir sisteminde bu görevi oligodendrositler üstlenirken, periferik sinir sisteminde Schwann hücreleri miyelin kılıfı sentezler.

Glaskow Koma Skalası Puanlama Sistemi

Kafa travması geçiren hastaların nörolojik durumunu ve bilinç düzeyini değerlendirmek için kullanılan bu sistemde en ağır klinik tabloyu 3 puan, en iyi ve sağlıklı durumu ise 15 puan temsil eder.

Otizm Başlangıç Yaşı Sınırı

Çocuklarda sosyal etkileşimi, iletişimi ve beyin gelişimini olumsuz etkileyen otizm rahatsızlığı, klinik olarak çocuklarda belirgin bir şekilde 3 yaşından önce ortaya çıkmaya başlar.

Zona Hastalığı ve Arka Kök Ganglionları

Zona hastalığı, suçiçeğine de yol açan Herpes zoster virüsünün omuriliğin arka kök ganglionlarına yerleşip buraları tutması sonucunda vücutta tek taraflı, ağrılı döküntülerle ortaya çıkar.

Reye Sendromu ve Karaciğer İlişkisi

Reye Sendromu, çocuklarda genellikle viral enfeksiyonlar sonrası hızla ilerleyen akut bir ensefalopati tablosudur ve buna karaciğerde mikroveziküler yağlanma eşlik eder.

Romberg Testi ile Denge Analizi

Nörolojik muayenede hastanın gözleri kapalı, ayakta ve ayakları bitişik pozisyondayken dengesini koruyamaması ve sallanması durumu Romberg Testi pozitifliği olarak tanımlanır.

Beyin Karıncıkları ve BOS Üretimi

Beyin dokusu içerisinde yer alan ve içinde beyin omurilik sıvısı (BOS) barındıran, birbiriyle bağlantılı toplam 4 adet ventrikül (karıncık) boşluğu bulunmaktadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Miyelin kılıfı sentezleyen hücrelerin konumuna dikkat edin; SSS'de oligodendrositler, PSS'de ise Schwann hücreleri görev yapar.
  • Sempatik sistemin kolinerjik istisnalarını unutmayın; ekrin ter bezleri ve iskelet kası damarlarının bir kısmını innerve eden sempatik nöronlar noradrenalin yerine asetilkolin salgılar.
  • Otoreseptör olan Alfa2 ve M2 reseptörlerinin işlevini bilin; bu reseptörler kendi nörotransmitter salınımlarını bloke eden negatif geri besleme mekanizmalarıdır.
  • Felç (pleji) ve kuvvetsizlik (parezi) terimlerinin farkına dikkat edin; 'parezi' kısmi güç kaybını, 'pleji' ise tam felç durumunu ifade eder.
  • Glaskow Koma Skalası puanlama yönüne dikkat edin; puan azaldıkça (en düşük 3) hastanın durumu ağırlaşır, puan arttıkça (en yüksek 15) hastanın bilinci ve nörolojik durumu iyileşir.
  • Psikoz ve psikonöroz ayrımını iyi yapın; şizofreni gibi ağır tablolarda gerçeği değerlendirme yetisi bozulduğundan 'psikoz' sınıfına girer.