← Ünite 6
İş Hukuku

Ünite 6: İşçi ve İşverenin Borçları

Banka Aracılığıyla Ödeme Zorunluluğu
İş Kanunu hükümlerine tabi işverenler, Türkiye genelinde çalıştırdıkları işçi sayısı en az 3 olması halinde, her türlü ödemeyi banka aracılığıyla yapmakla yükümlüdürler. Bu düzenleme, 4 Haziran 2025 tarihli ve 32920 sayılı Resmi Gazete değişikliği ile netleşmiştir.
Ücret Alacaklarında Zamanaşımı
İş Kanunu m.32/8 uyarınca, ücret ve eklerine ilişkin zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu süre, iş sözleşmesinin sona erdiği tarihten değil, alacağın doğduğu tarihten itibaren işlemeye başlar.
Rekabet Yasağı Davalarında Görevli Mahkeme
Yargıtay İçtihatları Birleştirme Büyük Genel Kurulu'nun 13 Haziran 2025 tarihli kararı ile rekabet yasağına ilişkin uyuşmazlıklarda görevli mahkemenin asliye ticaret mahkemesi olduğu kesinleşmiştir.
Dövizle Ücret Yasağı
2018 tarihli ve 85 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararı uyarınca, Türkiye'de yerleşik olanların aralarında yapacakları iş sözleşmelerinde ücretlerin döviz üzerinden kararlaştırılması yasaklanmıştır.

Anahtar Kavramlar

İş Görme Borcuİşçinin, iş sözleşmesi ile üstlendiği işi, işverenin talimatlarına uygun şekilde bizzat ve özenle yerine getirme yükümlülüğüdür. Örneğin; bir fabrikada işçinin kendisine verilen montaj işini dikkatle yapması.
Sadakat Borcuİşçinin, işverenin haklı menfaatlerini koruması ve güveni sarsacak davranışlardan kaçınması yükümlülüğüdür. Örneğin; işçinin işverenin meslek sırlarını üçüncü kişilerle paylaşmaması.
Rekabet Etmeme Borcuİşçinin, iş ilişkisi devam ederken işvereni ile rakip işlere girmemesi, sözleşme sona erdikten sonra ise yazılı bir sözleşme ile rekabet etmemeyi üstlenmesidir. Örneğin; bir yazılımcının işten ayrıldıktan sonra rakip bir firmada çalışmamayı taahhüt etmesi.
Giydirilmiş Ücretİşçinin çıplak ücretine ek olarak, para veya para ile ölçülebilen yan menfaatlerin (yemek, yol, konut yardımı gibi) dahil edildiği toplam tutardır. Örneğin; apartman görevlisine sağlanan elektrik ve su desteğinin maaşa eklenmesi.
Maktu Ücretİşçinin mazeretli olduğu (hastalık, izin vb.) zamanlarda dahi kesinti yapılmaksızın ödenen sabit aylık ücrettir. Örneğin; bir beyaz yakalı çalışanın ay içindeki kısa süreli hastalıklarında maaşından kesinti yapılmaması.
Akort Ücretİşin ne kadar sürede yapıldığına bakılmaksızın, üretilen parça, adet veya uzunluk üzerinden hesaplanan verime dayalı ücret türüdür. Örneğin; bir tekstil atölyesinde dikilen gömlek başına ödenen ücret.
Yüzde Usulü ÜcretOtel, lokanta gibi yerlerde müşterilerin hesaplarına eklenen yüzde paylarının işveren tarafından toplanarak işçilere dağıtılmasıdır. Örneğin; bir restoranda müşteriden alınan servis ücretinin çalışanlara paylaştırılması.
İşverenin Gözetme Borcuİşverenin, işçinin beden bütünlüğünü, kişiliğini ve özel verilerini korumak için gerekli önlemleri almasıdır. Örneğin; işyerinde psikolojik tacizi (mobbing) önlemek için gerekli düzenlemeleri yapması.
Ayrımcılık Tazminatıİşverenin, İş Kanunu m.5'te belirtilen ayrımcılık yasaklarına aykırı davranması durumunda işçiye ödemesi gereken, dört aya kadar ücret tutarındaki tazminattır. Örneğin; aynı işi yapan iki işçiden birine sırf cinsiyeti nedeniyle daha düşük ücret verilmesi.
Sendikal Tazminatİşverenin sendikal nedenlerle ayrımcılık yapması halinde, işçinin bir yıllık ücretinden az olmamak üzere ödenmesi gereken tazminattır. Örneğin; sendikaya üye olduğu için işçinin terfi ettirilmemesi.
İşçi Özlük Dosyasıİşverenin, çalıştırdığı her işçi için tutmakla yükümlü olduğu, işçinin kimlik ve çalışma bilgilerini içeren kayıt dosyasıdır. Örneğin; işçinin işe giriş belgelerinin ve sağlık raporlarının saklandığı dosya.
Emsal ÜcretSözleşmede ücretin belirlenmediği durumlarda, benzer işi yapan işçilerin aldığı ücretin esas alınmasıdır. Örneğin; yeni işe başlayan bir işçinin maaşının, aynı pozisyondaki diğer çalışanların maaşına göre belirlenmesi.
Çalışmaktan Kaçınma HakkıÜcretin ödeme gününden itibaren 20 gün içinde mücbir sebep olmaksızın ödenmemesi durumunda işçinin iş görme borcunu yerine getirmekten kaçınabilmesidir. Örneğin; maaşını 25 gündür alamayan işçinin işe gitmemesi.
Yönetim Hakkıİşverenin, işyerindeki düzeni sağlamak ve işin yürütülmesini düzenlemek için talimat verme ve denetim yapma yetkisidir. Örneğin; işverenin işyerinde mesai saatlerini belirleyen bir genelge yayınlaması.

Diğer Önemli Bilgiler

Ücret Kesme Cezası Sınırı

İş Kanunu m.38'e göre, işverenin işçiye vereceği ücret kesme cezası bir ayda iki günlük kazançtan fazla olamaz. Kesilen paralar, işçilerin eğitimi ve sosyal hizmetleri için kullanılmak üzere Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı hesabına yatırılmalıdır.

Haciz Sınırı

İş Kanunu m.35 uyarınca, işçinin aylık ücretinin dörtte birinden fazlası haczedilemez veya başkasına devredilemez. Nafaka borcu alacaklılarının hakları ise bu kuralın istisnasıdır.

Kişisel Verilerin Korunması (KVKK)

İşveren, veri sorumlusu sıfatıyla işçiye ait kişisel verileri işleyebilir. KVKK m.6 uyarınca, ırk, siyasi düşünce, din, sağlık ve biyometrik veriler 'özel nitelikli kişisel veri' olarak korunmaktadır.

İşçinin Ücret Alacağının Önceliği

İşveren bakımından iflas veya icra durumunda, işçinin ücret alacakları 'öncelikli alacak' niteliğindedir. Bu durum, işçinin geçimini korumaya yönelik yasal bir güvencedir.

Kamu İşçilerine İkramiye

6772 sayılı Kanun, kamu işçilerine ikramiye ödenmesini zorunlu kılan özel bir düzenlemedir. İkramiye, bayram veya yılbaşı gibi dönemlerde ödenen bir ücret ekidir.

Eşit Davranma Tazminatı

İş Kanunu m.5/6 uyarınca, ayrımcılığa maruz kalan işçi, dört aya kadar ücreti tutarında tazminat ve yoksun kaldığı haklarını talep edebilir. Bu hak, işe giriş aşamasındaki adaylar için değil, mevcut işçiler için geçerlidir.

Sınavda Dikkat Et

  • İşçinin sadakat borcunun 'yapma' ve 'yapmama' olarak ikiye ayrıldığını unutmayın; sınavda örnek olay üzerinden bu ayrım sorulabilir.
  • Ücretin bankadan ödenmesi zorunluluğu için 'en az 3 işçi' kuralını mutlaka ezberleyin.
  • Ayrımcılık tazminatı ile sendikal tazminatın farklı hukuki dayanaklara (İş Kanunu vs. Sendikalar Kanunu) sahip olduğunu karıştırmayın.
  • Rekabet yasağı davalarında görevli mahkemenin 'İş Mahkemesi' değil 'Asliye Ticaret Mahkemesi' olduğunu not edin.
  • Ücret alacaklarında zamanaşımının 'iş sözleşmesinin sona ermesinden' değil, 'alacağın doğduğu tarihten' başladığına dikkat edin.
  • Çıplak ücret ile giydirilmiş ücret ayrımının tazminat hesaplamalarında kritik olduğunu hatırlayın.