Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Bilgi kaynakları, bilimsel araştırmaların temelini oluşturan ve bir probleme çözüm bulmak amacıyla başvurulan her türlü varlık, belge veya olgudur. En genel sınıflandırmada bilgi kaynakları; canlı, belgesel ve doğa kaynakları olarak üç ana gruba ayrılır. Canlı kaynaklar insan, bitki ve hayvanları kapsar; insana dair veriler görüşme ve anketle, diğerleri deneyle elde edilir.
Belgesel kaynaklar, bilginin kayıt altına alındığı yerlerdir. Yayınlanmış olanlar (kitap, dergi, istatistik) ve yayınlanmamış olanlar (arşiv evrakları, özel belgeler) şeklinde ikiye ayrılır. Doğa kaynakları ise yaşayan (deniz, gök, çevre bilimi verileri) ve kalıntı (fosiller, tapınaklar, yapı kalıntıları) olmak üzere ikiye ayrılarak incelenir.
Bilgi kaynakları ayrıca niteliklerine göre (yazı, görüntü, ses, görsel-işitsel) ve bulundukları ortama göre (geleneksel yazılı ortamlar, bilgisayar, taşınabilir manyetik ortamlar) sınıflandırılabilir. Araştırmacı, problemin doğasına en uygun olan kaynağı seçerek veriye ulaşır.
Veri kaynakları, veriyi kimin topladığına göre birincil (1. elden) ve ikincil (2. elden) olarak ikiye ayrılır. Birincil kaynaklar, araştırmacının bizzat kendisinin veya gerçek tanıkların topladığı, henüz işlenmemiş verilerdir. İkincil kaynaklar ise başkaları tarafından daha önce araştırılmış, yayınlanmış ve hazır halde bulunan verilerdir.
İkincil veriler; kurum içi (muhasebe kayıtları, personel dosyaları) ve kurum dışı (TÜİK verileri, rasathane kayıtları, veri tabanları) olarak sınıflandırılır. İkincil veriler daha ucuz, kolay erişilebilir ve hızlı oldukları için araştırmaya başlarken öncelikle bu kaynaklar taranmalıdır. Eğer mevcut veriler yeterli değilse, birincil veri toplama yöntemlerine başvurulur.
Birincil veri toplama yöntemleri; anket, gözlem, görüşme ve doküman incelemesi gibi teknikleri içerir. Bu yöntemler, araştırmacının doğrudan probleme odaklanmasını ve orijinal, güncel veriler elde etmesini sağlar.
Sosyal bilimlerde araştırmanın başarısı, verinin kalitesine doğrudan bağlıdır. Veri kalitesini etkileyen temel faktörler; doğruluğu yansıtan 'doğruluk', ölçümün konuyla ilgisini belirten 'ilgililik ve uygunluk', verinin zamanında hazır olması 'zamandalık' ve verilere prosedürlere uygun ulaşılabilmesi 'erişilebilirlik'tir.
Kaliteli bir verinin taşıması gereken dört temel özellik vardır: Fonksiyonellik (ölçeklerin doğru hazırlanması), Yeterlilik (alt problemlerin tamamını kapsaması), Güvenilirlik (tekrarlanan ölçümlerde aynı sonucu vermesi) ve Doğruluk (gerçek durumu olduğu gibi yansıtması).
Veri türleri açısından niceliksel veriler (sayısal, ölçülebilir), niteliksel veriler (kategorik, gözlem temelli), olgusal veriler (kişisel yargıdan uzak, herkesçe kabul edilen) ve yargısal veriler (öznel, kişilik özelliklerine dayalı) olarak sınıflandırılır.
Anket, nicel veri toplamak için kullanılan en sistematik ve yaygın yöntemdir. Önceden hazırlanmış sorular aracılığıyla bireylerin tutum, inanç ve demografik özellikleri belirlenir. Uygulama biçimleri; grup tipi, postayla ve internet üzerinden anket şeklinde çeşitlenir.
Anket soruları; kapalı uçlu (belirli cevaplı), açık uçlu (serbest cevaplı), yarı açık-yarı kapalı, tek seçenekli, çoktan seçmeli, derecelendirmeli ve ayırma soruları olarak tasarlanabilir. Soru sayısının az ve öz olması, cevaplayıcıyı yormamak adına kritiktir.
Anketin üstünlükleri; maliyetinin düşük olması, geniş kitlelere ulaşabilmesi ve objektif olmasıdır. Zayıf yönleri ise esnek olmaması, geri dönüş oranlarının düşüklüğü ve soruların yanlış anlaşılma riskidir.
Gözlem, olayları doğal akışı içinde sistematik olarak inceleme yöntemidir. Basit gözlem (denetimsiz) ve sistematik gözlem (standart araçlı) olarak ayrılır. Gözlemci rolüne göre katılımcı ve katılımcı olmayan gözlem olarak ikiye ayrılır. Doğal çevreyi yansıtması en büyük avantajıdır.
Görüşme, en az iki kişi arasında sözlü iletişimle veri toplama tekniğidir. Yapılandırılmış, yarı yapılandırılmış ve yapılandırılmamış olarak türlere ayrılır. Yüz yüze etkileşim sayesinde detaylı bilgi alınabilir ancak görüşmecinin deneyimsizliği veriyi saptırabilir.
Diğer bilgi kaynakları arasında deney (neden-sonuç ilişkisi), tarama (belgelerin incelenmesi), başarı testleri (performans ölçümü), envanter (ilgi ve kişilik ölçümü) ve tutum ölçekleri (olumlu/olumsuz görüşler) yer alır.