Ünite 14: Uluslararası Ticarete Yardımcı Olan Kuruluşlar

1944 Bretton Woods Konferansı ve İkiz Kuruluşlar

1944 yılında ABD'nin New Hampshire eyaletinde toplanan Bretton Woods Konferansı'nda uluslararası finansal ve parasal sistemi düzenlemek üzere Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası (IBRD) kurulmuştur. 'Bretton Woods ikizleri' olarak adlandırılan bu iki kurum, İkinci Dünya Savaşı sonrası küresel ekonominin temel taşlarını oluşturmuştur.

1947 GATT Anlaşması ve 8 Müzakere Turu

İkinci Dünya Savaşı sonrası kurulamayan Uluslararası Ticaret Örgütü yerine geçici olarak 1947 yılında Cenevre'de imzalanan GATT, 1995'e kadar yürürlükte kalmıştır. Cenevre, Annecy, Torquay, Dillon, Kennedy, Tokyo ve Uruguay turları olmak üzere toplam 8 uluslararası görüşme turu gerçekleştirilerek küresel gümrük tarifeleri aşamalı olarak düşürülmüştür.

1986-1994 Uruguay Görüşmeleri ve WTO'nun Doğuşu

8 yıl süren GATT Uruguay Görüşmeleri sonucunda 1995 yılında Dünya Ticaret Örgütü (WTO) resmen faaliyete geçmiştir. GATT'tan farklı olarak WTO; mal ticaretinin yanı sıra hizmetler (GATS), fikri mülkiyet (TRIPS), tarım ve yatırımları da bünyesine almış ve üyelere zorunlu kılınan bağlayıcı bir anlaşmazlık çözme mekanizması kurmuştur.

1973 Bretton Woods Sisteminin Çöküşü

1 ons altının 35 dolara sabitlendiği ve diğer para birimlerinin dolara bağlandığı Bretton Woods ayarlanabilir sabit kur sistemi, 1960'lı yıllarda yaşanan mali istikrarsızlıklar ve ABD Doları üzerindeki baskılar neticesinde 1973 yılında resmen çökmüş ve dünya genelinde dalgalı kur rejimlerine geçilmiştir.

Anahtar Kavramlar

En Çok Kayrılan Ülke Kuralı (Most Favored Nation - MFN)Dünya Ticaret Örgütü'nün (WTO) temel ilkelerinden biridir. Bir üye ülkenin herhangi bir ülkeye tanıdığı vergi indirimi veya ticari ayrıcalığı, koşulsuz ve ayrım gözetmeksizin tüm üye ülkelere de uygulamasını zorunlu kılar. Bu kuralın en belirgin istisnası bölgesel ekonomik bütünleşmelerdir.

Ulusal İşlem Kuralı (National Treatment)İthal edilen yabancı bir mal veya hizmetin, gümrük sınırından geçip iç pazara girdikten sonra yerli mal ve hizmetlerle aynı yasal düzenlemelere ve vergilere tabi tutulması kuralıdır. İç piyasada yabancı ürünler aleyhine ayrımcılık yapılmasını engeller.

Tarifeler Yoluyla Koruma İlkesiDünya Ticaret Örgütü'nün dış ticarette şeffaflığı sağlama yöntemidir. Üye ülkelerin miktar kısıtlamaları ve tarife dışı engellerini önce şeffaf gümrük vergisi tarifelerine dönüştürmelerini, ardından bu tarifeleri müzakerelerle kademeli olarak indirmelerini öngörür.

Bretton Woods Sistemi1944 yılında ABD'de kabul edilen ve 1973'e kadar uygulanan uluslararası ayarlanabilir sabit kur sistemidir. ABD dolarının altın paritesine (1 ons = 35 dolar), diğer ulusal paraların ise dolara (+/-%1 dalgalanma marjı ile) bağlandığı uluslararası parasal düzendir.

IBRD (Uluslararası Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası)Dünya Bankası Grubu'nun 1945 yılında kurulan en eski ve temel kredi kuruluşudur. Orta ve üst-orta gelir grubundaki gelişmekte olan ülkelere yoksulluğu azaltmak ve kalkınma projelerini finanse etmek üzere kamu/hükümet garantisi karşılığında kredi sağlar.

IDA (Uluslararası Kalkınma Birliği)Dünya Bankası Grubu'nun 1960 yılında kurulan yardım organıdır. Ticari piyasalardan borçlanma imkanı bulunmayan dünyanın en yoksul ülkelerine hibe, faizsiz veya çok düşük faizli uzun vadeli krediler sunar.

IFC (Uluslararası Finans Kurumu)Dünya Bankası'nın 1956 yılında kurulan özel sektör finansman organıdır. Gelişmekte olan ülkelerdeki özel işletmelere ve girişimcilere, herhangi bir devlet/kamu garantisi aranmaksızın yatırım kredisi ve sermaye katkısı sağlar.

MIGA (Çok Taraflı Yatırım Garanti Kurumu)Dünya Bankası Grubu'nun 1988 yılında faaliyete geçen sigorta kuruluşudur. Gelişmekte olan ülkelere yapılan doğrudan yabancı yatırımları kamulaştırma, savaş, iç karışıklık ve sivil ayaklanma gibi ticari olmayan risklere karşı sigortalar.

ICSID (Uluslararası Yatırım Uyuşmazlıklarının Çözüm Merkezi)Dünya Bankası bünyesinde 1966 yılında kurulan tarafsız uluslararası tahkim organıdır. Yabancı yatırımcılar ile ev sahibi ülke hükümetleri arasında çıkan hukuki ve ticari anlaşmazlıkların uzlaşı ve hakemlik yoluyla çözülmesini sağlar.

Incoterms (Uluslararası Ticari Terimler)Uluslararası Ticaret Odası (ICC) tarafından ilk kez 1936'da yayımlanan standart kurallar dizisidir. İhracatçı ve ithalatçı arasındaki taşıma, sigorta, gümrük masrafları ile risklerin teslim noktasındaki paylaşımını düzenler.

Serbest Ticaret BölgesiEkonomik bütünleşmenin ilk aşamasıdır. Üye ülkeler kendi aralarındaki mal ve hizmet ticaretinde tüm tarifeleri ve kısıtlamaları kaldırırken, üye olmayan üçüncü ülkelere karşı her ülke kendi ulusal gümrük tarifesini uygulamaya devam eder.

Gümrük BirliğiEkonomik bütünleşmenin ikinci aşamasıdır. Üye ülkeler kendi aralarındaki ticareti tamamen serbestleştirmenin yanı sıra, birlik dışındaki üçüncü ülkelere karşı ortak gümrük tarifesi (OGT) ve ortak ticaret politikası uygularlar.

Revize Kyoto AnlaşmasıDünya Gümrük Örgütü (WCO) tarafından hazırlanan ve 2006 yılında yürürlüğe giren uluslararası sözleşmedir. Gümrük prosedürlerini basitleştirmek, modernleştirmek ve küresel düzeyde gümrük uygulamaları standardı sağlamak amacını taşır.

Bogor HedefleriAsya ve Pasifik Ekonomik İşbirliği (APEC) üye ülkelerinin 1994 yılında Endonezya'da kabul ettiği stratejik kararlardır. Gelişmekte olan üye ülkelerin 2020 yılına kadar bölgeyi serbest ticaret ve yatırım alanına dönüştürmesini hedefler.

İGEME (İhracatı Geliştirme Etüd Merkezi)1960 yılında Türkiye'nin ihracatını geliştirmek amacıyla kurulan, özel hukuk hükümlerine tabi kamu tüzel kişiliğidir. İhracatçılara Pazar araştırması, ticari bilgi sistemi ve eğitim desteği sağlar; 2011'de Ekonomi Bakanlığı'na bağlanmıştır.

Türk Eximbank1987 yılında kurulan Türkiye İhracat Kredi Bankası'dır. İhracatçılara, ihracata yönelik imalatçılara ve yurt dışı müteahhitlere nakdi/gayri nakdi kredi, ihracat kredi sigortası ve garanti programları sunan resmi ihracat destek kurumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

1919 Uluslararası Ticaret Odası (ICC) ve 1923 Tahkim Divanı

ICC, I. Dünya Savaşı'nın hemen ardından 1919 yılında tüccar ve sanayiciler tarafından kurulmuş en büyük özel sektör örgütüdür. Uluslararası ticari ihtilafları mahkeme sürecine girmeden çözmek amacıyla 1923 yılında Uluslararası Ticaret Tahkim Divanı'nı bünyesinde faaliyete geçirmiştir.

Incoterms 1936'dan Günümüze Gelişim Süreci

Milletlerarası Ticaret Odası (ICC), dış ticarette teslim ve risk paylaşım standartlarını ilk kez 1936 yılında 'Incoterms 1936' adıyla kitaplaştırmıştır. Ticari hayatın değişen ihtiyaçlarına göre 8 kez güncellenen bu kurallar seti, dış ticaret sözleşmelerinin vazgeçilmez hukuki dayanağı haline gelmiştir.

1951 Kömür Çelik Topluluğu ve 1957 Roma Anlaşması

Avrupa Birliği'nin temelleri 1951 yılında kurulan Avrupa Kömür ve Çelik Topluluğu ile atılmıştır. 1957'de imzalanıp 1958'de yürürlüğe giren Roma Anlaşması ile Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ve EURATOM kurulmuş, 1992 Maastricht Anlaşması ile bugünkü Avrupa Birliği yapısına kavuşmuştur.

1952 Gümrük İşbirliği Konseyi ve 1994 WCO Dönüşümü

Dünya Gümrük Örgütü, 1952 yılında 17 Avrupa ülkesinin katılımıyla 'Gümrük İşbirliği Konseyi' adıyla kurulmuştur. Küresel çapta genişleyen örgüt, gümrük tekniklerini standartlaştırma misyonu doğrultusunda 1994 yılında adını Dünya Gümrük Örgütü (WCO) olarak değiştirmiştir.

1992 NAFTA ve Kuzey Amerika Serbest Ticaret Alanı

ABD, Kanada ve Meksika arasında 1992 yılında imzalanan NAFTA, üye ülkeler arasındaki otomotiv ve tarım ürünleri başta olmak üzere ticari engelleri sıfırlamıştır. Bölge dışı firmaların ucuz iş gücü ve doğal kaynakları kullanmak için Meksika'ya yatırım yapmasını teşvik etmiştir.

1989 APEC Kuruluşu ve 1994 Bogor Hedefleri

Asya-Pasifik bölgesindeki gelişmiş ve gelişmekte olan 21 ülkeyi kapsayan APEC 1989'da kurulmuştur. 1994 yılında kabul edilen Bogor Hedefleri doğrultusunda, gelişmekte olan üye ülkelerin 2020 yılına kadar bölgeyi tamamen serbest ticaret ve yatırım alanına dönüştürmesi kararlaştırılmıştır.

1961 OECD Kuruluşu ve Marshall Planı Bağlantısı

İkinci Dünya Savaşı sonrası ABD'nin Marshall Yardımlarını Avrupa'ya dağıtmak üzere kurulan OEEC, amacını tamamladıktan sonra 1961 yılında OECD (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) adını alarak batılı gelişmiş ülkelerin küresel ekonomik iş birliği platformuna dönüştürülmüştür.

1936 İhracatçı Birlikleri ve 1993 Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM)

Türkiye'de ilk ihracatçı birliği 1936 yılında kurulmuştur. Günümüzde 27 ayrı sektörde 61 İhracatçı Birliği faaliyet göstermektedir. Bu birlikleri ve 13 genel sekreterliği ulusal ve uluslararası alanda tek çatı altında temsil etmek üzere 1993 yılında Bakanlar Kurulu Kararı ile Türkiye İhracatçılar Meclisi (TİM) kurulmuştur.

Sınavda Dikkat Et

GATT ile WTO ayrımına sınavda dikkat edin: GATT 1947'de imzalanan geçici bir ANLAŞMA iken, WTO 1995'te kurulan kalıcı bir ÖRGÜTTÜR.
Dünya Bankası Grubu'nun 5 organının görev dağılımı sıkça sorulur: IBRD (gelişmekte olan ülkelere devlet garantili kredi), IDA (en yoksul ülkelere faizsiz/hibe kredi), IFC (özel sektöre devlet garantisiz kredi), MIGA (politik/ticari olmayan risk sigortası) ve ICSID (yatırım uyuşmazlıklarında hakemlik).
WTO'nun temel ilkelerinden 'En Çok Kayrılan Ülke' (MFN) kuralının en önemli istisnasının Bölgesel Ekonomik Bütünleşmeler (Gümrük Birliği ve Serbest Ticaret Bölgeleri) olduğunu unutmayın.
Incoterms 2010 teslim terimlerinde FAS, FOB, CFR ve CIF'in SADECE deniz ve iç su yolu taşımacılığına özel olduğunu, diğer 7 terimin ise TÜM taşıma yollarını kapsadığını kodlayarak ezberleyin.
Ekonomik bütünleşme aşamalarının sırasını unutmayın: Serbest Ticaret Bölgesi -> Gümrük Birliği -> Ortak Pazar -> Ekonomik ve Parasal Birlik -> Siyasi Birlik. Üretim faktörlerinin serbest dolaşımı 'Ortak Pazar' aşamasında başlar.
Türkiye'deki dış ticaret kurumlarında rakamsal verilere dikkat edin: Türkiye'de 27 sektörde faaliyet gösteren toplam 61 İhracatçı Birliği bulunmaktadır ve TİM bunların çatı kuruluşudur.
2018 idari reformu ile Ekonomi Bakanlığı'nın kapatılarak yetkilerinin Hazine ve Maliye Bakanlığı'na devredildiğini, Gümrük ve Ticaret Bakanlığı'nın ise Ticaret Bakanlığı adını aldığını soru çözerken göz önünde bulundurun.