Ana Sayfa » Atatürk Üniversitesi ATA AÖF » Kamu Yönetimi Lisans Programı » Sosyal Psikoloji

Sosyal Psikoloji

Ünite 3: Sosyal Psikolojide Araştırma Yöntemleri

Sosyal Bilimlerde İnsan Faktörü

Sosyal bilimlerde araştırmaları fen bilimlerinden ayıran en önemli unsur insandır. İnsan ilişkileri çok karmaşık olduğundan, fen bilimlerindeki gibi kesin insan davranışı yasaları oluşturmak ve ilişkileri formüle etmek mümkün değildir.

Araştırma Felsefesinin Üç Ana Akımı

Saunder, Lewis ve Thornhill (2009) tarafından belirtildiği üzere, araştırmaya başlamadan önce benimsenmesi gereken üç filozofik duruş varlıkbilim (ontoloji), aksiyoloji (değer bilimi) ve epistemolojidir (bilgi kuramı).

Aristo Mantığı ve Tümdengelim

Tümdengelime dayalı akıl yürütme yaklaşımına Yunan filozofu Aristo'nun katkılarından dolayı 'Aristo Mantığı' denir. Bu yaklaşımda genel bir önermeden hareket edilerek mantıksal bir sonuç önermesine ulaşılır.

İdeal Tümevarım Şartı

Tümevarım yaklaşımında varılan sonucun kesinlikle doğru olabilmesi için evrendeki tüm örneklerin tek tek gözlenmesi gerekir. Bu durum gerçekleştirilebildiğinde buna 'ideal tümevarım' adı verilir.

Anahtar Kavramlar

Araştırmaİnsanın karşılaştığı problemleri çözmek ve çevresini tanımak amacıyla yürüttüğü, belirli amaç ve süreçlerle verilerin toplandığı sistematik çabadır.

BilgiÖzne ile nesne arasındaki ilişkiden ortaya çıkan her türlü ürün olup, insanın bilişsel sisteminde değişiklik oluşturan fikir ve edim biçimleridir.

KavramDuyu organları vasıtasıyla kazanılan izlenimlerden yola çıkılarak mantık ve soyutlama sayesinde çıkarılan, nesnelerin ortak özelliklerini temsil eden genel fikirlerdir.

BilimGenel geçerlik ve kesinlik gibi temel nitelikleri gösteren, yöntemli ve dizgesel bilgi sistemidir.

HipotezBir problemin üzerinde araştırma yapılarak test edilmesine imkân veren, doğru ya da yanlış olması muhtemel olan önermedir.

Hipotez TestiKurulan bir hipotezin doğrulanması veya yanlışlanması neticesinde, belirli bir hata payı dikkate alınarak karara varma işlemlerinin tümüdür.

Kuram (Teori)Bir olayın nasıl ve neden meydana geldiğini gösteren yapılar ve bu yapılar arasındaki ilişkileri açıklayan tutarlı tanımlardır.

Bilimde Kanun (Yasa)Olaylar arasındaki zorunlu ilişkileri ortaya koyan, aynı şartlarda aynı sonuçları veren ve doğruluğu kesin olarak ispatlanmış genel prensiplerdir.

Nitel AraştırmaDoğal olarak oluşan olguları kendi doğal ortamlarında, gözlem ve görüşme gibi yöntemlerle bütüncül ve yorumlayıcı bir bakış açısıyla inceleyen araştırma yaklaşımıdır.

Nicel AraştırmaDeğişkenler arasındaki ilişkileri nesnelleştirme yoluyla gözlemlenebilir, ölçülebilir ve sayısal olarak ifade eden, istatistiksel analize dayalı araştırma biçimidir.

Karma AraştırmaAraştırma sorularına cevap bulabilmek amacıyla nicel ve nitel araştırma yöntemlerinin birlikte kullanıldığı yaklaşımdır.

DeğişkenEn az iki farklı değer alabilen, iki aralık arasında değer değişimi gösterebilen nesne, obje veya özelliklerdir.

Bağımlı DeğişkenAraştırmada oluşan farklılıklardan etkilenen, değeri başka faktörlere bağlı olarak değişen değişkendir; örneğin yaşa göre değişen sigara tüketimi.

Bağımsız DeğişkenBağımlı değişken üzerindeki etkisi araştırılan, oluşan farklılıklardan etkilenmeyip aksine etkileyen değişkendir; örneğin sigara tüketimini etkileyen yaş faktörü.

ÖlçmeNesne veya olayların belirli bir özelliğe sahip olma derecelerinin, belirli kurallara uyularak sayı ve sembollerle eşleştirilmesi sürecidir.

GüvenilirlikBir ölçme aracının aynı şartlar altında tekrarlanan ölçümlerde benzer, tutarlı ve tesadüfi hatalardan arınmış sonuçlar verme özelliğidir.

GeçerlilikBir ölçme aracının ölçmek istediği özelliği başka bir özellikle karıştırmadan, amaca uygun ve hatasız olarak ölçme derecesidir.

Araştırmada EvrenYapılacak bir araştırmanın alanına giren, araştırma sonuçlarının genellenmek istendiği eleman, obje veya bireylerin bütünüdür.

Araştırmada ÖrneklemAraştırılmak istenen evrenden, belirlenmiş bilimsel formüllere uyularak seçilen ve evreni temsil etme yeteneği olan alt gruptur.

TümdengelimBilinen genel kurallardan veya bütünden yola çıkılarak özel sorunlar ve parçalar hakkında çıkarım yapmayı ifade eden tepeden aşağıya yaklaşımıdır.

TümevarımTekil ve özel gözlemlerden hareket ederek genel yargılara, bütüne veya kuramlara ulaşmayı hedefleyen aşağıdan yukarıya akıl yürütme yöntemidir.

Eksik TümevarımEvrenin tamamının gözlenemediği durumlarda, evrenden seçilen küçük bir grubun gözlenmesi yoluyla genel bir sonuca ulaşılması sürecidir.

Odak Grup GörüşmesiUzman bir moderatör yönetiminde, benzer sosyal geçmişe sahip 8-12 katılımcının belirlenmiş bir konuyu serbestçe tartıştığı nitel veri toplama tekniğidir.

Projektif TestlerKişilere belirsiz uyarıcılar sunarak, kendi duygu ve düşüncelerini serbestçe yansıtmalarını sağlayan ve iç dünyalarını analiz eden kişilik testleridir.

Standart SapmaElde edilen verilerin aritmetik ortalamaya göre ne kadar uzakta veya ne kadarlık bir yayılım içinde dağıldığını gösteren merkezi dağılım ölçüsüdür.

Diğer Önemli Bilgiler

Odak Grup Katılımcı Sayısı ve Süresi

Odak grup görüşmelerinde ideal katılımcı sayısı araştırmanın konusuna göre 8 ile 12 kişi arasında değişir. Görüşmeler resmi olmayan bir ortamda genellikle 1 ile 3 saat arasında sürdürülür.

Projektif Test Türleri

Kişilik analizinde derinlik kazandıran başlıca projektif testler arasında Beier ve Rotter Cümle Tamamlama, Tematik Algı Testi (TAT) ve Rorschach Mürekkep Lekesi Testi yer alır.

Nicel Araştırmaların Tarihsel Dönemi

Nicel araştırma yöntemi, sosyal bilimler alanında özellikle 1970'li yıllara kadar en çok tercih edilen ve baskın olarak kullanılan tek araştırma yöntemi olma özelliğine sahiptir.

Survey Araştırmasının Temel Şartları

Vaus (1990) uyarınca bir araştırmanın survey niteliği kazanması için evreni temsil eden bir örnekleme, standart bir veri toplama aracına ve sistemli veri toplama sürecine sahip olması gerekir.

Deneysel Yöntemin Sosyal Bilimlere Girişi

Deneysel yöntemler 1960'lar öncesinde sosyal bilimlerde çok az kullanılırken, günümüzde değişkenler arasındaki sebep-sonuç ilişkilerini belirlemek amacıyla yaygın bir şekilde tercih edilmektedir.

Laboratuvar Deneylerinde Katılımcı Etkisi

Laboratuvar deneylerinde katılımcılar yapay bir ortamda olduklarını bildikleri için doğal davranmayabilirler. Bu durum 'araştırmacı etkisi' veya 'katılımcı etkisi' olarak adlandırılır ve verilerin doğallığını bozar.

Alan Deneylerinin Güçlü Geçerliliği

Alan deneyleri doğal ortamlarda yapıldığı ve katılımcılar denek olduklarını bilmedikleri için elde edilen verilerin dış geçerliliği laboratuvar deneylerine kıyasla oldukça yüksektir.

Açık ve Kapalı Uçlu Soruların Tasarım Amacı

Kapalı uçlu sorular istatistiksel analiz için sayısal veri toplamaya yönelik tasarlanırken; açık uçlu sorular daha az kişiden daha detaylı ve derinlemesine sözel bilgi toplamak amacıyla tasarlanır.

Sözel Veri Analizinde Zaman Maliyeti

Sözel verilerin analizi oldukça zaman alıcıdır. Örneğin, nitel araştırmalarda yapılan sadece 1 saatlik bir röportaj kaydının deşifre edilip analiz edilmesi yaklaşık 4-5 saatlik bir çalışma gerektirir.

Zihin Haritalarının Yapısı

Zihin haritaları, merkezi bir düşünce veya kavramla ilişkili diğer fikirleri hiyerarşik olmayan, iki boyutlu ve görsel bir tasarım şeklinde sunan etkili sözel analiz araçlarıdır.

t Testinin Anlamlılık Sınırı

İki grubun ortalamalarını karşılaştıran t testinde, elde edilen p değerinin (t değerinin anlamlılık düzeyinin) 0.05'ten düşük olması durumunda gruplar arasındaki fark istatistiksel olarak anlamlı kabul edilir.

Sınavda Dikkat Et

Araştırma felsefesinin (ontoloji, aksiyoloji, epistemoloji) araştırmanın başında belirlenmesi gerektiğini unutma; çünkü bu durum tüm araştırma kurgusunu ve problem çözümünü şekillendirir.
Bağımlı ve bağımsız değişken ayrımına dikkat et; etkilenen değişken bağımlı, etkisi araştırılan (etkileyen) ise bağımsız değişkendir.
Geçerlilik ve güvenilirlik ilişkisini iyi kavra; geçerli bir test her zaman güvenilirdir ancak güvenilir bir test her zaman geçerli olmayabilir.
t testi ile Varyans Analizi (Anova) farkını unutma; iki grup karşılaştırmasında t testi, ikiden fazla grup karşılaştırmasında ise Varyans Analizi (F testi) kullanılır.
Alan deneyi ile alan araştırması farkına dikkat et; alan araştırmasında araştırmacı doğal ortama asla müdahale etmezken, alan deneyinde bağımsız değişkeni yönlendirebilir.
Açıklık (ranj) hesabında en büyük değerden en küçük değerin çıkarıldığını, modun en çok tekrar eden sayı olduğunu sınavda işlem soruları için aklında tut.