← Ünite 14
Ticaret Hukuku

Ünite 14: Bono ve Çek

TTK md. 776-779 Düzenlemesi
Türk Ticaret Kanunu'nda bonoya ilişkin sadece dört madde düzenlenmiştir. Bunun nedeni, bononun yapısına uygun düştüğü ölçüde poliçe hükümlerine atıfta bulunulması ve kanun tekrarından kaçınılmasıdır.
Güvenli Elektronik İmza Yasağı
TTK md. 1526/1 uyarınca poliçe, bono, çek, makbuz senedi ve varant gibi kambiyo senetleri güvenli elektronik imza ile düzenlenemez, ciro edilemez ve aval verilemez.
Görüldüğünde Ödenecek Bono Süresi
Vade içermeyen bonolar görüldüğünde vadeli sayılır. Bu bonoların düzenlenme tarihinden itibaren 1 yıl içinde ödeme için ibraz edilmesi zorunludur, aksi halde müracaat hakları düşer.
Bankacılık Kanunu md. 3 Atfı
TTK md. 815 uyarınca çekte muhatap ancak Bankacılık Kanununa tabi mevduat, katılım, kalkınma veya yatırım bankaları olabilir.

Anahtar Kavramlar

BonoKayıtsız ve şartsız belirli bir bedeli ödeme vaadini içeren, düzenleyen ve lehdar arasında ikili ilişki kuran emre yazılı bir kambiyo senedidir.
Soyutluk (Mücerretlik) İlkesiKambiyo senedinden doğan borcun, senedin düzenlenmesine vesile olan temel ilişkiden bağımsız ve geçerli olması kuralıdır.
Emre Yazılı Ödeme VaadiBono unsurlarını taşımakla birlikte 'bono' kelimesini içermeyen, açıkça emre yazılı olması şartıyla bono hükümlerine tabi olan ancak kambiyo takibine konu edilemeyen senettir.
LehdarBono veya çekte, adına senet düzenlenen ve senedin bedelini tahsil etme yetkisine sahip olan ilk alacaklıdır.
Alternatif Zorunlu UnsurSenette açıkça gösterilmediği takdirde kanunun öngördüğü yedek kurallarla tamamlanabilen, eksikliği senedin geçerliliğini doğrudan etkilemeyen unsurdur.
İhtiyari UnsurSenette bulunması zorunlu olmayan, bulunmadığı takdirde senedin geçerliliğini etkilemeyen ve kanunun özel bir sonuç bağladığı unsurdur; bonoda vade, çekte ödeme yeri buna örnektir.
ÇekMuhatabı ancak bir banka olabilen, vade içermeyen, görüldüğünde ödenen ve nitelikli bir havale ilişkisi barındıran üç taraflı bir kambiyo senedidir.
Çek AnlaşmasıDüzenleyen ile muhatap banka arasında yapılan ve düzenleyene hesapta bulunan karşılık üzerinde çekle tasarruf etme yetkisi veren sözleşmedir.
KarekodÇek yaprağı üzerinde bulunması zorunlu olan ve hamilin keşidecinin finansal geçmişine, ödeme performansına doğrudan erişmesini sağlayan iki boyutlu barkoddur.
Tacir ÇekiTacirlerin ticari işletmeleriyle ilgili işlerinde kullanmaları zorunlu olan, zemini lacivert renkli ve üzerinde büyük harflerle 'TACİR' ibaresi bulunan çek yaprağıdır.
Matbu Hamiline ÇekLehtar kısmında matbu olarak 'HAMİLİNE' ibaresi yer alan, kayıt dışı ekonomiyi önlemek amacıyla ayrı hesaplarda izlenen özel çek yaprağıdır.
İbraz SüresiÇekin ödenmesi veya ödenmeme durumunun tespiti için muhatap bankaya sunulması gereken kanunen belirlenmiş hak düşürücü süredir.
İleri Tarihli Çek (Postdate)Üzerine fiili düzenlenme tarihinden daha ileri bir tarihin yazıldığı ve kanun gereği bu tarihten önce bankaya ibrazı geçersiz olan çek türüdür.
Karşılıksızdır İşlemiİbraz edilen çekin karşılığının bulunmadığının, muhatap banka tarafından çekin arkasına tarih ve imza ile şerh edilmesi işlemidir.
Çek TazminatıKarşılıksız çek düzenleyen kişinin, hamilin talebi üzerine çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduğu medeni ceza niteliğindeki tazminattır.
Çekten CaymaDüzenleyenin muhatap bankaya verdiği ödeme yetkisini tek taraflı olarak geri almasıdır; ancak ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder.
Rehin CirosuSenedin mülkiyetini değil, sadece senetten doğan hakları bir borcun teminatı olarak devretmek amacıyla yapılan cirodur; çekte yapılması yasaktır.
Takas OdasıBankalar arasındaki çek ve hesaplaşma işlemlerinin yapıldığı, buraya yapılan ibrazın muhatap bankaya ibraz yerine geçtiği resmi merkezdir.
Etkin PişmanlıkKarşılıksız kalan çek bedelini faiziyle birlikte tamamen ödeyen veya şikayetten vazgeçilen durumlarda davanın düşmesini veya cezanın ortadan kalkmasını sağlayan hukuki yoldur.
Kambiyo Senetlerine Özgü TakipSadece geçerli kambiyo senetlerine dayanılarak İcra ve İflas Kanunu uyarınca borçluya karşı başlatılabilen hızlı ve nitelikli icra takibi yoludur.

Diğer Önemli Bilgiler

31 Aralık 2028 Geçici Düzenlemesi

Çek Kanunu geçici madde 3/5 uyarınca, 31.12.2028 tarihine kadar ileri tarihli çeklerin üzerinde yazılı tarihten önce bankaya ibrazı hukuken geçersiz kabul edilmiştir.

TCMB 2010/2 Sayılı Tebliği

Bu tebliğ uyarınca tacir çeklerinin zemini lacivert olup üzerinde 'TACİR', tacir olmayan çeklerin zemini yeşil olup üzerinde 'TACİR OLMAYAN' yazması zorunludur.

Hamiline Çek İdari Para Cezası

Hamiline çek yaprağı kullanmadan hamiline çek düzenleyen kişilere, Cumhuriyet savcısı tarafından her bir aykırı çek için 300 TL'den 3000 TL'ye kadar idari para cezası verilir.

2026 Yılı Banka Garanti Limiti

Karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan çeklerde, muhatap banka her bir çek yaprağı için hamiline 2026 yılı için 16.350 TL'ye kadar garanti ödemesi yapmakla yükümlüdür.

10 Günlük İbraz Süresi

Bir çek düzenlendiği yerde ödenecekse (aynı il sınırları içinde ise), düzenlenme tarihinin ertesi gününden itibaren 10 gün içinde bankaya ibraz edilmelidir.

1 Aylık İbraz Süresi

Düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecek çekler (farklı il sınırları içinde ise), düzenlenme tarihinden itibaren 1 ay içinde ibraz edilmelidir.

3 Aylık Kıtalararası İbraz Süresi

Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen ve farklı kıtalarda yer alan çeklerin ibraz süresi 3 ay olarak belirlenmiştir.

1500 Güne Kadar Adli Para Cezası

Karşılıksız çek düzenlenmesine sebebiyet veren kişi hakkında, hamilin şikayeti üzerine her bir çek için 1500 güne kadar adli para cezası verilir.

1 Yıldan 3 Yıla Kadar Hapis Cezası

Hakkında çek düzenleme yasağı bulunmasına rağmen çek düzenleyen kişiler, fiil daha ağır bir suç oluşturmadığı takdirde 1 yıldan 3 yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır.

3095 Sayılı Kanun Atfı

Etkin pişmanlık hükümlerinden yararlanmak isteyen borçlu, karşılıksız kalan çek bedelini 3095 sayılı Kanun'a göre ticari işlerde temerrüt faiziyle birlikte ödemelidir.

10 Yıllık Hak Düşürücü Süre

Çek düzenleme yasağı alan kişi, cezanın infazından itibaren 3 yıl ve her halde yasağın konulduğu tarihten itibaren 10 yıl geçtikten sonra yasağın kaldırılmasını talep edebilir.

Sınavda Dikkat Et

  • Bonoda 'vade' ihtiyari bir unsurdur; bulunmaması senedi geçersiz kılmaz, bono görüldüğünde ödenecek vadeli sayılır.
  • Çekte 'kabul' müessesesi kesinlikle yasaktır, muhatap banka çek üzerine kabul şerhi yazamaz.
  • Banka seri numarası ve karekod çekin mutlak zorunlu şekil şartlarındandır, eksiklikleri çeki geçersiz kılar.
  • Çekten cayma sadece ibraz süresi geçtikten sonra hüküm ifade eder, ibraz süresi içinde banka karşılığı ödemekle yükümlüdür.
  • Kısmi ödemeyi hamil reddedemez; reddederse reddettiği miktar oranında müracaat borçlularına karşı haklarını kaybeder.
  • Çekte zamanaşımı süresi ibraz süresinin bitiminden itibaren 3 yıldır, bu süre hem hamil hem de rücu eden borçlular için geçerlidir.