← Ünite 11
Türk Siyasi Hayatı

Ünite 11: Türkiye-Avrupa Birliği İlişkileri

31 Temmuz 1959 Başvurusu
Türkiye, Yunanistan'ın hamlesine karşılık gecikmeden AET'ye ortaklık başvurusunda bulunmuştur. Bu başvuru, Türkiye'nin Batı dünyasıyla bütünleşme ve çağdaşlaşma politikasının en somut adımlarından biridir.
12 Eylül 1963 Ankara Anlaşması
Başbakan İsmet İnönü döneminde imzalanan bu anlaşma, Türkiye-AB ilişkilerinin hukuki temelini oluşturur. Anlaşma, Türkiye'yi aşamalı olarak tam üyeliğe hazırlamayı amaçlayan üç dönemli bir ortaklık modeli kurmuştur.
I. Mali Protokol Yardımı
Hazırlık Dönemi'nde Türkiye'nin ekonomik altyapısını güçlendirmek amacıyla AET tarafından Türkiye'ye 175 milyon ECU tutarında mali kredi sağlanmıştır.
25 Aralık 1976 Dondurma Kararı
Türkiye, 1970'lerdeki ağır ekonomik kriz ve siyasi istikrarsızlık nedeniyle Katma Protokol'ün 60. maddesindeki koruma hükmüne sığınarak gümrük indirim yükümlülüklerini tek taraflı askıya almıştır.

Anahtar Kavramlar

Ortak ÜyelikBir uluslararası örgüte tam üye olmadan, karşılıklı hak ve yükümlülükler çerçevesinde belirli ekonomik ve ticari ayrıcalıklardan yararlanmayı sağlayan sınırlı üyelik statüsüdür. Türkiye, 1959 yılında AET'ye bu statüyle başvurmuştur.
Çerçeve AnlaşmaDetaylı ve teknik hükümler yerine, taraflar arasındaki ilişkilerin genel ilkelerini, usullerini ve gelecekteki hedeflerini belirleyen ana metindir. 1963 tarihli Ankara Anlaşması bu niteliktedir.
Karma SözleşmeHem uluslararası örgütün kurumsal kimliği hem de o örgüte üye olan tüm devletlerin ayrı ayrı imzalamasıyla geçerlilik kazanan çok taraflı anlaşmalardır. Ankara Anlaşması bu hukuki yapıya sahiptir.
Hazırlık DönemiAnkara Anlaşması'na göre, Türkiye'nin ekonomik olarak güçlenmesi için AET'nin tek taraflı tavizler verdiği ve Türkiye'ye yükümlülük getirmeyen ilk aşamadır. 1964-1973 yılları arasında uygulanmıştır.
Geçiş DönemiKatma Protokol ile düzenlenen, tarafların gümrük birliğini kurmak amacıyla karşılıklı olarak gümrük vergilerini kademeli olarak indirdiği ve uyum sağladığı ikinci aşamadır.
Katma Protokol23 Kasım 1970'te imzalanan ve Türkiye ile AET arasındaki gümrük birliğine giden Geçiş Dönemi'nin kurallarını, takvimini ve tarafların yükümlülüklerini düzenleyen uygulama anlaşmasıdır.
AvisAvrupa Komisyonu'nun, tam üyelik başvurusunda bulunan bir aday ülkenin genel durumunu inceleyerek Konsey'e sunduğu resmi değerlendirme raporu veya hukuki görüştür.
Matutes Paketi1990 yılında Komisyon Başkanı Abel Matutes tarafından hazırlanan, Türkiye'nin tam üyelik talebine alternatif olarak gümrük birliğinin tamamlanmasını ve mali iş birliğinin canlandırılmasını öneren rapordur.
Kopenhag KriterleriAB'ye üye olmak isteyen aday ülkelerin karşılaması gereken; demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan hakları ve işleyen bir piyasa ekonomisi gibi şartları içeren kurallar bütünüdür.
Gümrük Birliği ArtıSadece gümrük vergilerinin sıfırlanmasını değil; rekabet hukuku, devlet yardımları, fikri ve sınai mülkiyet hakları gibi alanlarda da tam mevzuat uyumunu gerektiren gelişmiş gümrük birliği modelidir.
Katılım Ortaklığı Belgesi (KOB)Avrupa Komisyonu tarafından aday ülkeler için hazırlanan, üyelik öncesinde yapılması gereken kısa ve orta vadeli reformları ve öncelikleri gösteren resmi yol haritasıdır.
Ulusal ProgramAday ülkenin, AB tarafından yayınlanan Katılım Ortaklığı Belgesi'ndeki reform hedeflerini hangi takvimle ve nasıl gerçekleştireceğini gösteren kendi hazırladığı detaylı eylem planıdır.
Birlik Müktesebatı (Acquis)AB'nin kurucu antlaşmalarını, ikincil mevzuatını, Adalet Divanı kararlarını ve uluslararası anlaşmalarını kapsayan, aday ülkelerin kabul etmek zorunda olduğu 120 bin sayfalık hukuk kuralları bütünüdür.
Müzakere Çerçeve BelgesiAday ülke ile yürütülecek katılım müzakerelerinin usullerini, ilkelerini, sınırlarını ve hangi şartlar altında yürütüleceğini belirleyen, AB tarafından hazırlanan kılavuz belgedir.
Ek ProtokolAnkara Anlaşması'nın, 2004 yılında AB'ye yeni katılan 10 ülkeye (özellikle GKRY'ye) teşmil edilmesini öngören ve Türkiye tarafından 29 Temmuz 2005'te imzalanan belgedir.

Diğer Önemli Bilgiler

Yunanistan'ın 1981 Üyeliği

1974'te askeri cuntanın devrilmesinin ardından hızlıca başvuran Yunanistan, 1 Ocak 1981'de AB'nin 10. üyesi olmuştur. Türkiye ise askeri müdahale nedeniyle bu dönemde dışarıda kalmıştır.

14 Nisan 1987 Tam Üyelik Başvurusu

Turgut Özal hükümeti, ortaklık ilişkisinin yavaş ilerlemesi üzerine doğrudan tam üyelik başvurusu yapmıştır. Özal bu süreci Âşık Veysel'in 'uzun ince bir yoldayım' sözüyle nitelendirmiştir.

6 Mart 1995 Gümrük Birliği

1/95 sayılı Ortaklık Konseyi Kararı ile imzalanan ve 1 Ocak 1996'da yürürlüğe giren bu anlaşma ile Türkiye, sanayi ürünlerinde AB ile gümrük sınırlarını tamamen kaldırmıştır.

1999 Helsinki Zirvesi

Türkiye'nin diğer aday ülkelerle eşit haklara sahip bir 'aday ülke' olarak ilan edildiği tarihi zirvedir. Bu zirveyle ilişkilerde yeni ve dinamik bir reform dönemi başlamıştır.

24 Nisan 2004 Kıbrıs Referandumu

Kıbrıs'ı birleştirmeyi amaçlayan Annan Planı referandumunda Türkler %65 'evet' derken, Rumlar %75 'hayır' demiştir. Buna rağmen GKRY, 1 Mayıs 2004'te AB'ye tam üye yapılmıştır.

11 Aralık 2006 Askıya Alma Kararı

Türkiye'nin limanlarını Rum gemilerine açmaması üzerine AB, gümrük birliğiyle ilgili 8 önemli müzakere başlığını askıya almış ve hiçbir başlığın kapatılamayacağını açıklamıştır.

Bilim ve Araştırma Başlığı

3 Ekim 2005'te başlayan katılım müzakerelerinde, günümüze kadar açılıp geçici olarak kapatılabilen tek başlık 2006 yılında müzakere edilen Bilim ve Araştırma başlığı olmuştur.

Sınavda Dikkat Et

  • Ankara Anlaşması'nın 28. maddesine dikkat edin; bu madde ortaklığın nihai hedefinin tam üyelik olduğunu hukuken tescil eder.
  • Katma Protokol'ün 60. maddesini unutmayın; Türkiye 1976'da gümrük indirimlerini dondururken bu koruma maddesine sığınmıştır.
  • Gümrük Birliği'nin kapsamına dikkat edin; sanayi ve işlenmiş tarım ürünlerini kapsarken, geleneksel tarım ve hizmetleri dışarıda bırakır.
  • Helsinki Zirvesi (1999) ile Brüksel Zirvesi (2004) arasındaki farkı bilin; Helsinki adaylık statüsü verirken, Brüksel müzakere tarihi vermiştir.
  • Müzakerelerde açılıp kapatılan tek başlığın 'Bilim ve Araştırma' olduğunu mutlaka aklınızda tutun, sınavlarda sıkça sorulur.
  • 11 Aralık 2006 askıya alma kararının gerekçesini iyi öğrenin; Türkiye'nin Ek Protokol'ü uygulamayarak limanlarını GKRY'ye açmamasıdır.