Ünite 2: Para Piyasaları

1567 Sayılı Kanun

1929 dünya ekonomik bunalımı sonrası Türk Lirası'nın değer kaybını önlemek amacıyla çıkarılan 'Türk Parası Kıymetini Koruma Hakkında' kanundur.

1715 Sayılı Kanun

11 Haziran 1930 tarihinde çıkarılan bu kanunla, Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası özel hukuk tüzel kişiliğine sahip bir anonim ortaklık olarak kurulmuştur.

1211 Sayılı Kanun

14 Ocak 1970 tarihinde yürürlüğe girmiş, Merkez Bankası'nın para ve kredi ayarlama yetkilerini genişleten ve statüsünü düzenleyen temel kanundur.

4651 Sayılı Kanun

25 Nisan 2001 tarihinde çıkarılan bu kanunla Merkez Bankası'nın bağımsızlığı yasal güvence altına alınmış ve temel amacı fiyat istikrarı olarak netleştirilmiştir.

Anahtar Kavramlar

Fiyat İstikrarıEkonomik birimlerin karar alırken enflasyonu dikkate almalarına gerek kalmayacak kadar düşük ve sürdürülebilir bir enflasyon seviyesidir. Merkez Bankası'nın temel amacıdır.

MurabahaKatılım bankalarının fon kullandırımında en sık başvurduğu yöntemdir. Bankanın bir malı alıp üzerine kâr payı ekleyerek müşteriye vadeli satmasıdır.

Zorunlu KarşılıkTicari bankaların topladıkları mevduatın belirli bir kısmını Merkez Bankası'nda blokeli olarak tutma zorunluluğudur. Para arzını kontrol aracıdır.

RepoSabit getirili bir menkul kıymetin, önceden belirlenmiş şartlarla geri alma taahhüdüyle satılması işlemidir. Kısa vadeli nakit ihtiyacı için kullanılır.

Ters RepoRepo yapan tarafın menkul kıymeti geri satmak üzere aldığı işlemdir. Kredi veren taraf için kullanılan bir para piyasası işlemidir.

Finansman BonosuBüyük ve itibarlı işletmelerin kısa vadeli fon ihtiyaçlarını karşılamak için çıkardıkları teminatsız borçlanma senetleridir.

Hazine BonosuDevletin kısa vadeli nakit açıklarını finanse etmek için çıkardığı iç borçlanma senetleridir. Risksiz kabul edilir.

Açık Piyasa İşlemleriMerkez Bankası'nın piyasadaki likiditeyi ayarlamak için DİBS alım-satımı ve repo işlemleri yapmasıdır.

MudarabaBir tarafın sermaye, diğer tarafın emek koyduğu kâr-zarar ortaklığı yöntemidir. Zarar durumunda zarar katılım bankasına aittir.

MuşarakaHer iki tarafın da sermaye koyduğu ve yönetimde etkin olduğu ortaklık yöntemidir. Zarar her iki tarafa da yansıtılır.

DisponibiliteBankaların taahhütlerine karşılık ellerinde tutmaları gereken nakit veya kolayca nakde çevrilebilir kıymetlerdir.

ReeskontBankaların ellerindeki ticari senetleri Merkez Bankası'na vererek finansman sağlamalarıdır. Bu işlemde uygulanan faiz oranı reeskont oranıdır.

VDMKİşletmelerin alacaklarını teminat göstererek çıkardıkları menkul kıymetlerdir. Türkiye'de halka arzı zorunludur.

Yetkili MüesseseDöviz ve kıymetli maden işlemleri yapmak üzere Hazine izniyle kurulan anonim şirketlerdir.

İnterbankBankaların kendi aralarında fon alışverişi yaptıkları piyasadır. TL ve Döviz interbank olarak ikiye ayrılır.

Diğer Önemli Bilgiler

Katılım Bankalarının Doğuşu

1983 yılı Bakanlar Kurulu kararı ile 1985 yılında faaliyete başlamışlardır. Amaç, dini inanışlar nedeniyle geleneksel bankacılıktan uzak duran sermayeyi sisteme çekmektir.

Murabaha Kullanım Oranı

Katılım bankaları topladıkları fonların %90-95'lik büyük bir kısmını murabaha (vadeli satış) yöntemiyle kullandırmaktadır.

Zorunlu Karşılık Örneği

Haziran 2019 itibarıyla 1 yıla kadar vadeli TL mevduatlar için zorunlu karşılık oranı %2, döviz mevduatları için %15 olarak uygulanmıştır.

Kâr Payı Dağıtımı

Katılım bankalarında genel olarak elde edilen kârın %80'i hesap sahiplerine, %20'si ise banka sermayesine yansıtılır.

Ticari Kredi Payı

Satıcılar tarafından sağlanan ticari kredilerin, bir işletmenin toplam kısa vadeli borçları içindeki payı %30-%40 seviyelerine kadar çıkabilmektedir.

TCMB Hissedarlık Yapısı

Merkez Bankası hisselerinin en az %51'i Hazine'ye aittir; geri kalan kısım milli bankalar ve gerçek/tüzel kişilere aittir.

VDMK Düzenlemesi

Türkiye'de sadece alacaklar karşılık gösterilerek VDMK çıkarılabilir; sabit varlıklar için henüz bir düzenleme bulunmamaktadır.

Sınavda Dikkat Et

Para piyasası araçlarının vadesinin 1 yıldan kısa olduğunu unutma; 1 yıldan uzun olanlar sermaye piyasasıdır.
Katılım bankalarının yöntemlerini (Murabaha, Mudaraba, Muşaraka) karıştırma; Murabaha en yaygın olanıdır.
Merkez Bankası'nın temel amacının 'fiyat istikrarı' olduğunu mutlaka hatırla, sınavda çeldirici olarak başka amaçlar konulabilir.
Repo ve ters repo işlemlerinde 'geri alma taahhüdü' anahtar kelimedir, bu ifadeyi gördüğünde repo olduğunu anla.
Açık piyasa işlemlerinin sadece DİBS alım-satımı değil, aynı zamanda repo-ters repo işlemlerini de kapsadığını unutma.
Zorunlu karşılıkların bir para politikası aracı olduğunu, kamu gelirlerinin ise olmadığını ayır et.