← Ünite 4
Sermaye ve Para Piyasaları

Ünite 4: Sermaye Piyasası

2499 Sayılı Kanun
Sermaye Piyasası Kanunu'nun gerekçesinde sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli fonların tasarruf sahiplerinden yatırımcılara aktarılmasını sağlayan modern finansman sistemi olarak tanımlanmıştır.
6362 Sayılı Kanun
Güncel sermaye piyasası faaliyetlerini, araçlarını ve kurumlarını düzenleyen temel kanundur. AB direktiflerine uyum amacıyla oluşturulmuştur.
Borsa İstanbul (BİST)
Türkiye'de organize olmuş piyasaların en önemli örneğidir. İşlemler, SPK mevzuatı ve borsa yönetmelikleri çerçevesinde yürütülür.
Paya Dönüştürülebilir Tahvil
Vadesi 365 günden az olamayan, yatırımcıya tahvili ihraç eden şirketin paylarına dönüştürme hakkı veren borçlanma aracıdır.

Anahtar Kavramlar

Birincil PiyasaMenkul kıymetlerin ihraççı tarafından ilk kez satışa sunulduğu piyasadır. Bu piyasada sağlanan fonlar doğrudan ihraççı kuruluşun bünyesine taze sermaye olarak girer.
İkincil PiyasaDaha önce ihraç edilmiş menkul kıymetlerin yatırımcılar arasında el değiştirdiği piyasadır. Şirkete doğrudan fon girişi sağlamaz, ancak likidite ve fiyat oluşumu sağlar.
Örgütlenmiş PiyasaBelli bir fiziksel altyapısı, kuralları ve mevzuatı olan piyasalardır. Borsa İstanbul bu piyasalara en somut örnektir.
Pay (Hisse Senedi)Bir anonim ortaklığın sermayesini temsil eden ve sahibine ortaklık, kâr payı alma ve yönetimde söz sahibi olma gibi haklar veren menkul kıymettir.
TahvilVadesi 365 gün ve daha uzun olan, ihraççının borçlu sıfatıyla düzenlediği ve yatırımcıya faiz getirisi sağlayan borçlanma aracıdır.
Finansman Bonosuİhraççıların kısa vadeli borç temin etmek amacıyla iskontolu olarak çıkardıkları, vadesi bir yılı geçmeyen borçlanma senetleridir.
Türev AraçlarFiyatı, dayanak bir varlığın (hisse, döviz, emtia) performansına bağlı olarak belirlenen finansal sözleşmelerdir. Örn: Vadeli işlem ve opsiyon sözleşmeleri.
VarantSahibine belirli bir varlığı, önceden belirlenmiş fiyattan, belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren opsiyon niteliğinde menkul kıymettir.
Rüçhan HakkıMevcut pay sahiplerinin, şirketin yapacağı sermaye artırımında, payları oranında yeni çıkan payları öncelikli olarak alma hakkıdır.
RepoBir menkul kıymetin satılıp, belirli bir süre sonra önceden belirlenen fiyattan geri alınması işlemidir. Kısa vadeli fon ihtiyacını karşılar.
İskontolu SatışBir menkul kıymetin, üzerindeki nominal değerden daha düşük bir fiyata satılması durumudur. Genellikle bonolarda uygulanır.
Yatırım KuruluşlarıAracı kurumlar ve bankalar gibi, sermaye piyasasında yatırım hizmeti ve faaliyetinde bulunmaya yetkili olan kurumlardır.
Portföy YöneticiliğiMüşterilerin sermaye piyasası araçlarından oluşan portföylerinin, vekaleten, müşteri hesabına yönetilmesi faaliyetidir.
Dördüncül PiyasaFinansal varlıkların herhangi bir aracı kurum olmaksızın, doğrudan taraflar arasında (genellikle blok halinde) alınıp satıldığı piyasalardır.

Diğer Önemli Bilgiler

Değiştirilebilir Tahvil

Dönüştürülebilir tahvilden farklı olarak, yatırımcıya başka bir şirketin borsada işlem gören paylarını alma hakkı veren borçlanma aracıdır.

Kıymetli Maden Bonoları

Altın, gümüş ve platin gibi madenler cinsinden ihraç edilen, vadesi 30-364 gün arasında belirlenen menkul kıymetlerdir.

Opsiyon Sözleşmeleri

Bir malı belirli bir fiyattan alma veya satma hakkı veren, ancak bu hakkı kullanma zorunluluğu getirmeyen türev araçlardır.

Azınlık Pay Sahipliği

Halka açık anonim ortaklıklarda %5, kapalı ortaklıklarda %10 paya sahip olan ortaklardır. Özel denetim isteme gibi ek haklarla donatılmışlardır.

Yatırım Kuruluşu Varantları

Dayanak varlığı emtia, döviz veya BİST-30 payları olabilen, piyasa yapıcı üyesi olmaksızın borsada işlem göremeyen araçlardır.

Sermaye Piyasası Kurulu (SPK)

Sermaye piyasası faaliyetlerini düzenleyen, denetleyen ve piyasanın etkin çalışmasını sağlayan temel otoritedir.

Sınavda Dikkat Et

  • Vade farkına dikkat edin: Para piyasası 1 yıla kadar, sermaye piyasası 1 yıl ve üzeridir.
  • Tahvil ve hisse senedi farklarını tablo olarak ezberleyin; sınavda bu karşılaştırmadan mutlaka soru gelir.
  • Birincil ve ikincil piyasa ayrımını unutmayın: Birincil piyasa şirkete taze para sağlar, ikincil piyasa likidite sağlar.
  • Varantların opsiyon olduğunu ve hem yükselen hem düşen piyasada kazanç sağladığını unutmayın.
  • Örgütlenmiş ve örgütlenmemiş piyasa örneklerini (BİST vs. Serbest Döviz) karıştırmayın.
  • Azınlık pay sahibi oranlarını (Halka açık %5, kapalı %10) not edin.