İrade TeorisiHakkı, kişilere hukuk düzeni tarafından tanınan ve korunan bir irade kudreti veya bir iradenin diğer irade üzerindeki üstünlüğü olarak tanımlayan teoridir. Örneğin alacaklının borçluyu borcunu ödemeye zorlama yetkisi bu teoriyle açıklanır.
Menfaat TeorisiHakkı, kişilerin hukuk düzeni tarafından korunan meşru çıkarları (menfaatleri) olarak tanımlayan öğretidir. Hırsızın çaldığı eşya üzerindeki çıkarı hukukça korunmadığı için hak sayılmazken, akıl hastalarının miras hakları bu teoriyle açıklanabilmektedir.
Karma Teoriİrade ve menfaat teorilerini birleştirerek hakkı, hukuk düzeni tarafından korunan ve faydalanılması sahibinin iradesine bağlı kılınan menfaat olarak tanımlayan teoridir. Hakkın unsurlarını menfaat, yararlanma iradesi ve hukuki koruma olarak belirler.
Hürriyet (Özgürlük)Kişinin herhangi bir kısıtlama veya zorlamaya bağlı olmaksızın kendi iradesi ve düşüncesine dayanarak serbestçe karar verebilme ve davranabilme erktir. Fransız İnsan Hakları Bildirisi'ne göre başkasına zarar vermeyen her şeyi yapabilme serbestisidir.
HakKelime anlamıyla doğruluk ve yetki demek olup, hukuk teorisinde bireylere hukuk düzeni tarafından verilen irade kudreti, isteme yetkisi ve ileri sürülebilir meşru imkândır. Yetki, talep ve saygı gösterilme zorunluluğu olmak üzere üç ana unsurdan oluşur.
Hakkın Yetki UnsuruHakkın özünde yer alan ve hak sahibine hakkın konusunu yapıp yapmama veya kullanıp kullanmama hususunda serbestlik veren takdir imkânıdır. Hak sahibi hakkını kullanmaya zorlanamaz.
Hakkın Talep UnsuruHak sahibine, hakkın gereği olarak devletten veya diğer kişilerden olumlu bir edimde bulunmasını veya kaçınmasını isteme olanağı veren unsurdur. Bir kişinin hakkı varsa karşılığında yükümlü olan bir taraf mevcuttur.
Hakkın Saygı Gösterilme Zorunluluğu UnsuruHak sahibinin hakkına herkesin saygı duymasını bekleme meşru yetkisi ve hakkın ihlali halinde hukuki yaptırımlar (müeyyideler) vasıtasıyla hakkını mahkeme önünde koruma imkânıdır.
İnsan HaklarıIrk, dil, din, cinsiyet veya vatandaşlık ayrımı gözetilmeksizin tüm insanların sırf insan olmaları dolayısıyla sahip oldukları en geniş evrensel hak ve özgürlükler bütünüdür. İdeali ve pozitif hukuk öncesi olması gerekeni ifade eder.
Kamu Hürriyetleriİnsan haklarının devlet tarafından resmen tanınarak anayasa ve kanunlar gibi pozitif hukuk metinlerine dahil edilmiş bölümüdür. Belli bir zümreye değil, kamunun tamamına tanındığı için bu adı alır.
Temel Hak ve HürriyetlerAlman hukukundaki 'Die Grundrechte' kavramından dilimize geçen, doğrudan Anayasa ile tanınmış ve güvence altına alınmış hak ve hürriyetlerdir. Sadece anayasal düzeydeki korumayı kapsadığı için kamu hürriyetlerinden daha dar niteliktedir.
Anayasal HaklarDoğrudan anayasa metni tarafından tanımlanan, düzenlenen ve güvenceye bağlanan hak ve hürriyetleri ifade eden, 'temel hak ve hürriyetler' ile eş anlamlı kullanılan terimdir.
Negatif Statü Hakları (Koruyucu Haklar)Jellinek'in tasnifinde yer alan, kişiyi devlete ve topluma karşı koruyan, devlete müdahale etmeme (gölge etmeme) ödevi yükleyen haklardır. 1982 Anayasası'nda 'Kişinin Hakları ve Ödevleri' başlığıyla düzenlenmiştir (örn. konut dokunulmazlığı).
Pozitif Statü Hakları (İsteme Hakları)Kişilere devletten olumlu bir hizmet, yardım veya faaliyette bulunmasını isteme yetkisi veren haklardır. Devlete sosyal yükümlülükler yükler; Anayasada 'Sosyal ve Ekonomik Haklar' olarak düzenlenmiştir (örn. sağlık hakkı).
Aktif Statü Hakları (Katılma Hakları)Bireylerin devlet yönetimine katılmasına, siyasi kararları etkilemesine ve kamusal süreçlerde yer almasına imkân sağlayan haklardır. Anayasada 'Siyasi Haklar ve Ödevler' başlığında toplanmıştır (örn. seçme ve seçilme hakkı).
Birinci Kuşak HaklarTarihsel süreçte ilk ortaya çıkan kişi hakları ve siyasi haklardır. Burjuvazi ile aristokrasi mücadelesi sonucu doğmuş, devlete karşı korunaklı bir özgürlük alanı yaratmayı amaçlamıştır.
İkinci Kuşak HaklarSanayi Devrimi sonrasında işçi ile sermaye sınıfı arasındaki çatışmalar sonucu doğan sosyal, ekonomik ve kültürel haklardır. Temel amacı toplumda sosyal eşitliği sağlamak olup devletin olumlu müdahalesini gerektirir.
Üçüncü Kuşak Haklar (Dayanışma Hakları)İkinci Dünya Savaşı sonrasında teknolojik gelişmeler ve küresel sorunlar sonucu ortaya çıkan yeni haklardır. Çevre, barış ve gelişme hakkı gibi tüm toplumun ortak çabasını ve dayanışmasını gerektiren hakları kapsar.
