← Ünite 7
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 7: Hukuki Olay, Hukuki Fiil ve Hukuki İşlem

Hayvan Sahibinin Kusursuz Sorumluluğu
Köpeğin havlaması herhangi bir hukuki sonuç doğurmazken, sahipli bir köpeğin bir insanı ısırması durumu hayvan sahibinin kusursuz sorumluluğunu gündeme getirir. Bu nedenle bir insan davranışı olmaksızın gerçekleşen bu eylem hukuki bir olay teşkil etmektedir.
Doğum ve Ölümün Hukuki Niteliği
Bir insanın doğması ve ölmesi doğa olaylarından kaynaklanan hukuki olaylardır. Cenin tam ve sağ doğmak kaydıyla ana rahmine düştüğü andan itibaren hak ehliyetini kazanırken, ölüm gerçekleştiğinde kişilik sona erer ve miras hakları mirasçılara intikal eder.
Mirastan Yoksunluğu Kaldıran Af (TMK m.578)
Mirasbırakanı kasten ve hukuka aykırı olarak öldürmeye teşebbüs eden kişi mirasçı olamaz. Ancak mirasbırakanın bu kişiyi affettiğini açıklaması bir duygu açıklamasıdır ve TMK m.578 uyarınca kanun koyucu bu duygu açıklamasına mirastan yoksunluğu kaldırma sonucunu bağlamıştır.
Zinada Eşin Affı ve Boşanma Hakkı (TMK m.161)
Türk Medeni Kanunu'nun 161. maddesi uyarınca zina eyleminde bulunan eşini affeden diğer eş, bu sebebe dayanarak boşanma davası açma hakkını kaybeder. Hukuk düzeni burada affetme şeklindeki duygu açıklamasına kesin bir hukuki sonuç yüklemiştir.

Anahtar Kavramlar

Hukuki OlayHukuk düzeninin kendisine bir hukuki sonuç bağladığı doğa veya insan kaynaklı olaylardır. İnsanın doğması veya ölmesi daima hukuki bir olay teşkil eder.
Hukuki Fiilİnsanların kendi iradeleri ile gerçekleştirdikleri ve kendilerine hukuk düzeni tarafından hukuki sonuç bağlanmış davranışlardır. Hukuka uygun veya hukuka aykırı şeklinde ikiye ayrılır.
Haksız FiilHukuka aykırı fiillerden biri olup genel davranış kurallarını ihlal ederek başkasına zarar verme durumudur. Zarar veren kişi oluşan zararı tazmin etmekle yükümlüdür.
Bilgi AçıklamasıKişinin bir konuyla ilgili bilgi veya düşüncesini ilgili kişilere bildirmesidir. Satın alınan bir malın ayıplı olduğunu satıcıya bildirme (TBK m.223) buna bir örnektir.
Duygu AçıklamasıKişinin iç dünyasındaki duygularını dışa yansıtmasıdır. Mirasbırakanın kendisini öldürmeye teşebbüs eden mirasçıyı affetmesi (TMK m.578) hukuki sonuç bağlanan bir duygu açıklamasıdır.
Hukuki İşlem Benzeri FiilHukuki sonuç hedeflensin ya da hedeflenmesin, pratik bir sonuca yönelmiş arzu açıklamasına kanun tarafından doğrudan hukuki sonuç bağlanmasıdır. Alacaklının borçluya ihtar göndermesi örnektir.
Maddi FiilHukuki sonucun kişinin iradesine değil, iradi olarak meydana getirdiği dış dünyadaki maddi değişikliğe bağlandığı eylemlerdir. Define bulma (TMK m.772) maddi bir fiildir.
Örtülü (Zımnî) İrade BeyanıYeterince açık olmayan ancak yapıldığı andaki durum ve şartlar göz önüne alındığında bir anlam ifade eden irade açıklamalarıdır. Kiracının oturduğu evin anahtarını kiralayana vermesi örtülü fesihtir.
Borçlandırıcı İşlemİşlemi yapan kişinin malvarlığının pasifini artıran ve yeni bir borç ekleyerek malvarlığı değerini dolaylı olarak azaltan hukuki işlemlerdir. Eser veya satım sözleşmesi yapılması örnektir.
Tasarruf İşlemiMalvarlığındaki bir hakka doğrudan doğruya etki ederek o hakkı devreden, sınırlayan, değiştiren veya sona erdiren ve malvarlığının aktifini doğrudan azaltan işlemdir. Taşınmaz devri örnektir.
YoklukHukuki işlemin var olabilmesi için öngörülen kurucu unsurlardan en az birinin bulunmaması durumudur. Bu durumda işlem hukuk aleminde hiç doğmamış sayılır.
Kesin Hükümsüzlük (Mutlak Butlan)Kurucu unsurları tamam olan bir hukuki işlemin kamu düzenini ilgilendiren emredici geçerlilik şartlarına aykırı olması halidir. İşlem baştan itibaren geçersizdir ve re'sen dikkate alınır.
Düzelebilir Hükümsüzlükİrade sakatlığı (aldatma, yanılma, korkutma) bulunan işlemlerde, hak sahibinin kanuni süre içinde iptal hakkını kullanmaması ile işlemin baştan itibaren geçerli hale gelmesidir.
Noksanlık (Tek Taraflı Bağlamazlık)Kurucu unsurları tamam olan bir işlemin hüküm doğurabilmesi için gerekli olan izin veya icazet gibi tamamlayıcı bir unsurun henüz gerçekleşmediği askıda hükümsüzlük halidir.
Nisbi EtkisizlikBir tasarruf işlemiyle meydana gelen hukuki değişikliğin geçerli olmasına rağmen, belirli sebeplerle bazı kişilere karşı ileri sürülememesi durumudur.

Diğer Önemli Bilgiler

Temerrüt İhtarı ve Yasal Sonuçları (TBK m.117/1)

Alacaklının borçluya bir ihtar göndermesi borçluyu temerrüde düşürür. Alacaklı sadece borcu hatırlatmak amacıyla ihtar çekmiş olsa bile, temerrüt hukuki işlem benzeri bir fiil olarak alacaklının iradesinden bağımsız şekilde kanunen gerçekleşir.

Define Bulma ve Ödül Hakkı (TMK m.772)

Türk Medeni Kanunu m.772'ye göre defineyi bulan kimse, definenin değerinin yarısını aşmamak üzere uygun bir ödül isteyebilir. Bu durum iradeye değil doğrudan meydana getirilen maddi fiile (maddi değişikliğe) hukuk düzenince sonuç bağlandığını gösterir.

Sözleşme Önerisinde Susmanın Kabul Sayılması (TBK m.6)

Kural olarak susma bir irade açıklaması sayılmaz. Ancak TBK m.6 uyarınca öneren taraf, durumun gereği açık bir kabulü beklemek zorunda değilse ve öneri uygun bir süre içinde reddedilmemişse sözleşme kurulmuş kabul edilir.

Taşınmaz Satışında Noter Yetkisi ve Şekil Şartı

Taşınmaz satım sözleşmesinin tapu memuru önünde resmi senetle yapılması gerekir (TMK m.706). Ancak Noterlik Kanunu'nda 2023 yılında yapılan değişiklikle birlikte taşınmaz satış sözleşmelerinin noterler huzurunda da yapılmasına imkân tanınmıştır.

Aşırı Yararlanma (Gabin) ve İptal Süresi (TBK m.28)

Karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde bir tarafın zayıflığından veya tecrübesizliğinden aşırı yararlanılması halinde bozulabilir geçerlilik söz konusudur. Etkilenen taraf zor durumun kalktığı tarihten itibaren 1 yıl içinde sözleşmeyle bağlı olmadığını bildirebilir.

Kefalet Sözleşmesinde Eş Rızası (TBK m.584)

Türk Borçlar Kanunu m.584 uyarınca eşin yazılı izni alınmaksızın yapılan kefalet sözleşmesi noksan (askıda) değil, doğrudan doğruya kesin hükümsüzdür (mutlak butlanla sakattır).

Alacağın Devrinde İfa ve Nisbi Etkisizlik (TBK m.186)

Alacağın devri işlemi borçluya bildirilmemişse devir kendi içinde geçerlidir ancak borçluya karşı nisbi olarak etkisizdir. Durumdan habersiz iyiniyetli borçlunun eski alacaklıya yapacağı ödeme onu borcundan kurtarır.

Sınavda Dikkat Et

  • Tek taraflı hukuki işlem ile 'tek tarafa borç yükleyen sözleşme' (örneğin bağışlama) ayrımına dikkat edin; sözleşmeler her durumda iki taraflı hukuki işlemdir.
  • Yokluk ile Kesin Hükümsüzlük (Mutlak Butlan) farkını unutmayın: Yoklukta kurucu unsur eksiktir, Kesin Hükümsüzlükte ise kurucu unsur tam ancak emredici geçerlilik şartı eksiktir.
  • Soru metinlerinde 're'sen (kendiliğinden) dikkate alınır' ifadesini gördüğünüzde Yokluk ve Kesin Hükümsüzlük yaptırımlarını arayın; İptal edilebilirlikte hâkim kendiliğinden dikkate alamaz.
  • Düzelebilir hükümsüzlük (irade sakatlıkları) ve Bozulabilir geçerlilik (gabin/aşırı yararlanma) durumlarındaki 1 yıllık hak düşürücü sürelere ve başlangıç anlarına odaklanın.
  • TBK m.584 uyarınca eşin izni alınmadan yapılan kefalet sözleşmesinin askıda değil, doğrudan Kesin Hükümsüz (Mutlak Butlan) olduğunu istisna madde olarak ezberleyin.