Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Kadın vücudu gebelik süreci boyunca fetüsün büyümesini, gelişmesini ve tüm fizyolojik ihtiyaçlarının karşılanmasını sağlayarak onu doğuma en uygun şekilde hazırlar. Normal bir gebelik süresi ortalama 280 gün (40 hafta) olarak kabul edilir ve bu süre tamamlandığında doğum eyleminin başlaması beklenir. Doğum eylemi genellikle normal yollarla, kendiliğinden ve sorunsuz bir şekilde hastane ortamında gerçekleşir. Ancak bazı acil durumlarda, kazalarda ya da hastanın nakli esnasında doğum eylemi aniden başlayabilir. Bu gibi durumlarda anne ve bebek için acil bakım gereksinimi doğmaktadır.
Acil durumlarda ilk birkaç dakikada sağlık personeli tarafından gerçekleştirilen müdahaleler, gebenin ve fetüsün hayatta kalabilmesi açısından hayati bir öneme sahiptir. Doğumların bir kısmı hastane dışı ortamlarda veya acil servislerde aniden gerçekleştiği için acil servis ve hasta nakil hizmetlerinin çok hızlı, koordineli bir şekilde organize edilmesi gerekir. Bu koordinasyonun başarısı, acil servislerdeki doğum teçhizatlarının ve malzemelerinin tam, çalışır durumda ve eksiksiz bulunmasına bağlıdır.
Acil sağlık hizmetlerinde görev yapan personelin, ilgili yönetmelikler çerçevesinde gerektiğinde doğum eylemine profesyonelce yardımcı olabilmesi, yenidoğanın ilk değerlendirmesini yapabilmesi ve acil canlandırma (resüsitasyon) adımlarını uygulayabilmesi gerekir. Bu doğrultuda, acil serviste bulunan doğum malzemelerinin teknik özelliklerini, kullanım amaçlarını ve yenidoğan resüsitasyonunda kullanılan özel ekipmanları detaylıca bilmek büyük önem taşımaktadır.
Doğum eyleminin sağlıklı bir şekilde başlayıp ilerlemesinde dört temel faktör kritik rol oynamaktadır. Bunlardan ilki 'doğum yolu'dur. Doğum yolu; kemik pelvis ve ölçülerini, pelvis tiplerini (jinekoid, andropoid, antropoid, platopelloid), serviksin silinme ve dilate olma yeteneğini, vajinal kanal ile vajina dış açıklığının esnekliğini kapsar. İkinci faktör 'doğum objesi' yani fetüstür. Fetüsün baş yapısı, tavrı, duruşu, pozisyonu ve prezentasyonu doğumun seyrini doğrudan etkiler.
Üçüncü faktör, doğum eyleminin gerçekleşmesini sağlayan 'güçler'dir. Bu güçler uterus kontraksiyonlarını içeren birincil güçler ile annenin ıkınma çabalarını kapsayan ikincil güçlerden oluşur. Dördüncü ve son faktör ise annenin psikososyal durumudur. Annenin kaygı düzeyi, korkuları, destek sistemleri ve psikolojik hazırlığı doğum sürecinin hızını ve konforunu belirleyen önemli unsurlardandır.
Doğum eyleminin başlama belirtileri ön belirtiler ve gerçek belirtiler olmak üzere iki grupta incelenir. Ön belirtiler arasında hafifleme (bebeğin aşağı inmesi), ani enerji yüklenmesi, bel ağrısı, ishal, sindirim sorunları, bulantı-kusma, kilo kaybı ve yalancı doğum ağrıları yer alır. Gerçek doğum belirtileri ise nişane (kanlı mukuslu akıntı), düzenli uterus kontraksiyonları, servikal değişiklikler (silinme ve dilatasyon) ve amniyon kesesinin yırtılmasıdır.
Doğum eylemi toplamda dört evrede tamamlanan fizyolojik bir süreçtir. Birinci evre, gerçek doğum ağrılarının başlamasıyla başlar ve servikal silinme ile dilatasyonun (açıklığın) 10 cm'e ulaşarak tamamlanmasıyla sonlanır. Bu evre doğumun en uzun evresidir ve kendi içinde latent faz (0-4 cm açıklık) ve aktif faz (5-10 cm açıklık) olmak üzere ikiye ayrılır.
İkinci evre, servikal silinme ve dilatasyonun tamamlanmasıyla başlar ve bebeğin tamamen doğmasıyla sonlanır. Bu evrede kontraksiyonlar 1.5-2 dakikada bir sıklıkla gelir ve 60-90 saniye sürer; anne aktif olarak ıkınarak doğuma katılır. Üçüncü evre, bebeğin doğumundan sonra başlayıp plasenta ve eklerinin ayrılıp atılmasıyla son bulur. Bu süreç genellikle 30 ile 45 dakika arasında gerçekleşir. Dördüncü evre ise plasentanın doğumundan sonraki ilk 4 saati kapsayan erken postpartum dönemdir ve kanama takibi açısından kritiktir.
Doğum eyleminin mekanizması, prezante olan kısmın (genellikle %95 oranında baş) doğum kanalından pasif hareketlerle ilerlemesi sürecidir. Fetüs başı, anne pelvisinin ölçülerine uyum sağlamak için sırasıyla yerleşme, fleksiyon, iniş, iç rotasyon, ekstansiyon, dış rotasyon ve ekspulsiyon (atılma) hareketlerini gerçekleştirerek doğum kanalından geçer.
Doğum eyleminin güvenli bir şekilde gerçekleştirilebilmesi için acil servis ve doğum salonlarında kişisel koruyucu ekipmanlar ve cerrahi aletler eksiksiz bulundurulmalıdır. Sağlık çalışanını ve hastayı çapraz enfeksiyonlardan korumak amacıyla maske, koruyucu gözlük, sıvı geçirmeyen atılabilir steril gömlek ve steril eldivenler mutlaka kullanılmalıdır. Doğum setinde en az iki adet klemp (göbek kordonunu sıkıştırmak için) ve iki adet makas (epizyotomi açmak ve göbek kordonunu kesmek için) yer almalıdır.
Ayrıca dokuları tutmak için dişli ve dişsiz pensetler, dikiş atmak için kilit mekanizmalı portegü, perine temizliği ve desteği için steril spanç ve pedler hazır bulundurulmalıdır. Bebeğin göbek kordonundaki damarları sıkıştırarak kanamayı önlemek amacıyla plastikten yapılmış yuvarlak kenarlı göbek klempleri kullanılır. İdrar torbasını boşaltarak doğumu kolaylaştırmak amacıyla lüzum halinde kullanılmak üzere steril foley sondalar da set içerisinde yer alır.
Doğum sürecini yönetmek ve olası postpartum kanamaları engellemek için oksitosin ve meterjin gibi uterus kasıcı ilaçlar, farklı boyutlarda enjektörler, fetal kalp seslerini izlemek için fetal el doppleri ve NST cihazı, gebenin vital bulgularını takip etmek için tansiyon aleti, steteskop ve derece hazır bulundurulmalıdır. Doğum alanının sterilitesini sağlamak için steril doğum örtüleri ve povidon-iyot gibi antiseptik solüsyonlar kullanılır.
Yenidoğan bebekler, yetişkinlere kıyasla çok daha hızlı ısı kaybederler ve özellikle prematüre bebekler kolayca hipotermiye girebilirler. Hipotermi, yenidoğanda morbidite ve mortalite (hastalık ve ölüm) riskini ciddi ölçüde artıran tehlikeli bir durumdur. Bu nedenle doğum sonrasında bebeğin hemen radyant ısıtıcı altında, önceden ısıtılmış havlularla kurulanması ve ıslak örtülerin hızla uzaklaştırılarak bebeğin kuru örtülere sarılması hayati önem taşır.
Yenidoğan canlandırması (resüsitasyon) için gerekli malzemeler her doğumda eksiksiz ve çalışır durumda olmalıdır. Bu malzemeler arasında aspirasyon için puar, mekanik aspiratör, farklı boyutlarda aspirasyon kateterleri ve mekonyum aspiratörü bulunur. Pozitif basınçlı ventilasyon için ventilasyon cihazı, term ve preterm maskeler, oksijen kaynağı, akış ölçerli oksijen-hava karıştırıcısı ve nabız oksimetresi hazır bulundurulmalıdır.
Entübasyon gereksinimi için farklı boyutlarda düz laringoskop bıçakları (No 0 ve No 1), yedek piller, endotrakeal tüpler, laringeal maske ve orofaringeal kanüller bulundurulmalıdır. Acil ilaç uygulamaları için adrenalin, serum fizyolojik ve %10 dekstroz solüsyonları ile umbilikal ven kateterizasyon setleri hazır edilmelidir. Çok küçük prematüre bebekler için ise plastik besin saklama torbaları, termal yataklar ve transport küvözleri canlandırma alanında yer almalıdır.