Ünite 9: Görüntüleme Sürecinde Hasta ve Çalışan Güvenliği

Atmosferdeki Yıllık Radyasyon Oranları

Atmosferdeki doğal radyasyon miktarı rakıma bağlı olarak değişkenlik gösterir. Deniz seviyesinde yıllık ortalama radyasyon dozu yaklaşık 0.3 mSv iken, yüksekliğin artmasıyla atmosferin incelmesine bağlı olarak 1500 metre yükseklikte bu değer yıllık yaklaşık 0.5 mSv düzeyine çıkmaktadır.

Yerküre Doğal Radyasyon Değeri

Yeryüzünde bulunan uranyum, toryum, radyum gibi radyoaktif maddeler ile potasyum-40 ve karbon-14 gibi izotopların yaydığı doğal karasal radyasyonun insan vücudunda oluşturduğu yıllık ortalama doz miktarı yaklaşık 0.2 mSv değerindedir.

Tekil Tıbbi Röntgen Dozu

Tıbbi amaçla teşhise yönelik olarak çekilen tek bir göğüs (akciğer) veya diş röntgeni çekimi esnasında hastanın maruz kaldığı iyonlaştırıcı radyasyon dozu ortalama 0.1 mSv düzeyindedir.

İnsan Vücudunun Doğal Radyoaktivitesi

İnsan vücudu kendi yapısında doğal olarak barındırdığı potasyum-40 ve karbon-14 izotopları nedeniyle bir radyasyon kaynağıdır. İnsan dokuları bu izotoplardan dolayı sürekli olarak kilogram başına yaklaşık 120 Bequerel (Bq/kg) oranında radyasyon yaymaktadır.

Anahtar Kavramlar

RadyasyonYüksek hızdaki partiküllerin ve elektromanyetik dalgaların ortamda yol alırken taşıdığı ve yaydığı enerjidir. Örneğin, tıbbi görüntülemede kullanılan X-ışınları yüksek enerjili birer elektromanyetik radyasyondur.

İyonlaştırıcı RadyasyonDoğrudan veya dolaylı olarak çarptığı maddelerde iyon oluşturma, yani atomlardan elektron koparma kapasitesine sahip yüksek enerjili radyasyondur. X ve gama ışınları tıbbi alanda kullanılan iyonlaştırıcı radyasyon örnekleridir.

İyonlaştırıcı Olmayan RadyasyonÇarptığı ortamlarda iyon oluşturacak düzeyde enerji taşımayan, moleküler titreşimlere yol açan radyasyon türüdür. Mor ötesi (UV) ışınlar, görünür ışık, kızılötesi ışınlar ve mikro dalgalar bu gruba girer.

Radyasyon DozuBir maddenin veya canlı dokunun radyasyonla etkileşimi sonucunda, o madde veya doku içerisinde depolanan ve soğurulan enerjinin miktarını belirten ölçüdür.

Sievert (Sv)İnsan vücudunda X ve gama ışınlarının yol açtığı biyolojik etkilerin büyüklüğünü değerlendirmek için kullanılan uluslararası ölçü birimidir. Özellikle radyasyonla çalışan personelin maruz kaldığı mesleki dozu izlemede kullanılır.

DozimetreRadyasyonlu ortamlarda çalışan personelin maruz kaldığı kişisel radyasyon doz miktarını ölçmek, kaydetmek ve yasal sınırların aşılmasını önlemek amacıyla yakaya takılan hassas cihazdır.

Teratojenik EtkiGebelik döneminde anne karnındaki fetüsün radyasyona maruz kalması sonucunda bebekte meydana gelen gelişimsel bozukluklar, anomaliler ve doğumsal sakatlıklardır.

Stokastik EtkiAlınan radyasyon dozunun miktarından bağımsız olarak tamamen rastlantısal şekilde ortaya çıkan, belirli bir eşik değeri olmayan etkilerdir. Düşük dozlarda uzun süre maruz kalma sonucu hücrelerin modifiye olmasıyla yıllar sonra gelişen kanserler bu etkiye örnektir.

Deterministik EtkiSadece belirli bir eşik doz değeri aşıldığında ortaya çıkan ve maruz kalınan doz miktarı arttıkça şiddeti de artan etkilerdir. Yüksek doz radyasyon maruziyeti sonrası oluşan cilt yanıkları ve katarakt bu gruba girer.

GerekçelendirmeRadyasyondan korunmanın ilk temel ilkesi olup, yapılacak her radyolojik tetkikin hastaya sağlayacağı tıbbi faydanın, radyasyonun vereceği olası zarardan daha fazla olmasını zorunlu kılan kâr-zarar analizidir.

Optimizasyon (ALARA)Görüntü kalitesinden ödün vermeden, hastanın ve çalışanın alacağı radyasyon dozunun mümkün olan en düşük düzeyde (makul olan en düşük seviyede) tutulmasını sağlayan teknik ve fiziksel önlemlerin bütünüdür.

ZırhlamaRadyasyon kaynağından yayılan ışınların şiddetini azaltmak veya tamamen durdurmak amacıyla kaynak ile canlı arasına kurşun, beton veya tungsten gibi yoğun malzemelerden yapılmış engeller koyma işlemidir.

Kimlik DoğrulamaGörüntüleme öncesinde işlemin doğru hastaya uygulandığını teyit etmek amacıyla ad-soyad, doğum tarihi ve protokol numarası gibi en az iki tanımlayıcının aktif iletişim yöntemiyle kontrol edilmesidir.

Kritik SonuçHastanın yaşamını doğrudan tehdit edebilecek düzeyde olan ve acil tıbbi müdahale gerektiren, bu nedenle görüntüleme sonrasında hekime derhal bildirilmesi gereken rapor veya bulgulardır.

Denetimli AlanGiriş ve çıkışların özel denetime tabi olduğu, radyasyon korunması bakımından özel kuralların uygulandığı ve çalışanların düzenli sağlık taramalarından geçirilmesinin zorunlu olduğu çalışma bölgeleridir.

Diğer Önemli Bilgiler

Gündelik Yaşamdaki Ekstra Radyasyon Kaynakları

Televizyon seyretmek, fosforlu kadranı olan saatler kullanmak ve yüksek irtifada gerçekleştirilen uçak yolculukları gibi gündelik aktiviteler nedeniyle insanlar yıllık ortalama 0.01 mSv değerinde ek bir radyasyon dozuna maruz kalmaktadır.

İlk 48 Saatteki Kan Hücresi Değişimleri

Yüksek dozda radyasyona maruz kalınmasını takip eden ilk 48 saat içerisinde kanda lenfosit sayısı milimetreküpte 1000'in altına (lenfosit sayısı <1000/mm3) düşer ve alyuvar öncesi genç hücreler olan retikülositler tamamen kaybolur.

Kimlik Doğrulama Hatalarının Oranı

Görüntüleme sürecinin çalışma öncesi hazırlık (preanalitik) evresinde meydana gelen tüm tıbbi hataların ortalama %15'lik kısmını doğrudan hasta kimlik doğrulamasının yanlış veya eksik yapılmasından kaynaklanan hatalar oluşturmaktadır.

Kurşun Bariyerlerin Radyasyon Azaltma Gücü

Radyasyon odalarında kullanılan kurşun bariyerler radyasyonu tamamen sıfırlamaz. 0.24 mmPb kalınlığındaki kurşun tabaka gelen radyasyonu %50 oranında azaltırken, 1 mmPb kalınlığındaki bir bariyer her 0.24 mm'lik katmanında radyasyonu yarıya indirerek koruma sağlar.

Radyasyon Görevlileri İçin 5 Yıllık Doz Sınırı

Sağlık Hizmetlerinde İyonlaştırıcı Radyasyon Kaynakları Yönetmeliği uyarınca, radyasyon kaynağı ile çalışan personelin 5 yıllık toplam etkin dozunun 100 mSv limitini aşması durumunda, bu personelin radyasyon görevlisi olarak çalıştırılması yasaktır.

Gebe ve Çocuklar İçin Hasta Doz Sınırı

Radyoaktif madde uygulanmış bir hastadan çevreye yayılan radyasyon nedeniyle, aynı ortamda bulunan gebe kadınların ve çocukların maruz kalabileceği maksimum güvenli doz limiti 1 mSv düzeyini aşmamalıdır.

Teknisyen Koruyucu Bariyer Standartları

Radyoloji ünitelerinde görev yapan teknisyenleri saçılan radyasyondan korumak amacıyla inşa edilen koruyucu bariyerlerin ve oda duvarlarının en az 2 mm kalınlığında kurşun plakalarla kaplanmış olması zorunludur.

Sınavda Dikkat Et

Sievert (Sv) birimini unutmayın; bu birim radyasyon çalışanlarının maruz kaldığı biyolojik dozu değerlendirmede kullanılır ve sınavlarda sıkça sorulur.
Stokastik ve deterministik etkilerin farkına dikkat edin; katarakt ve cilt yanığı deterministik (doza bağlı ve eşikli) iken, kanser gelişimi stokastik (rastlantısal ve eşiksiz) bir etkidir.
Kimlik doğrulamada en az iki tanımlayıcı kullanılması gerektiğini ve bu oranın hazırlık evresi hatalarının %15'ini engellediğini aklınızda tutun.
Radyasyon çalışanlarının 5 yıllık toplam doz limitinin 100 mSv olduğunu ve bu limit aşılırsa radyasyon görevlisi olarak çalışamayacaklarını unutmayın.
Radyoloji odalarındaki toksik gazların havadan ağır olması nedeniyle emici havalandırma sisteminin zemine yakın, üfleyici sistemin ise tavana yakın konumlandırıldığını unutmayın.
Denetimli alan çalışanlarının periyodik sağlık kontrollerinde, hemogram ve periferik yaymanın 6 ayda bir, dermatolojik muayenenin ise yılda bir yapıldığını karıştırmayın.