← Ünite 8
Hasta ve Çalışan Güvenliği

Ünite 8: Klinik Laboratuvarlarda Hasta ve Çalışan Güvenliği

OSHA Düzenlemeleri
Amerika Birleşik Devletleri İş Sağlığı ve Güvenliği Kurumu (OSHA), laboratuvarlarda kanla taşınan patojenlerden mesleki etkilenmeyi azaltmak için yazılı güvenlik programlarını ve personelin hepatit aşılamalarını zorunlu kılmaktadır.
Aerosol Bulaş Riski Yüksek Bakteriler
Laboratuvar ortamında aerosoller aracılığıyla en sık bulaşan mikroorganizmalar Brucella spp, Mycobacterium tuberculosis, Francisella tularensis, Coxiella burnetti ve Chlamydia psittaci olarak belirlenmiştir.
Enfeksiyon Hızı Dağılımı
Laboratuvar içi enfeksiyon bulaşma riski personelin mikroorganizmayla temas sıklığına göre değişir; yapılan çalışmalarda en yüksek enfeksiyon hızı teknisyenlerde, en düşük hız ise yardımcı hizmetlilerde saptanmıştır.
BGD-2 Laboratuvar Standardı
Klinik laboratuvarlarda enfeksiyöz ajan varlığı önceden bilinmeyen rutin hasta örnekleriyle çalışılırken, CDC ve NIH tarafından Biyolojik Güvenlik Düzeyi 2 (BGD-2) önlemlerinin uygulanması zorunlu kılınmıştır.

Anahtar Kavramlar

Biyolojik Tehlikeİnsan vücudunu enfekte etme yeteneğine sahip bakteri, virüs, mantar, parazit gibi mikroorganizmalar ile kan ve vücut sıvılarının oluşturduğu risk durumudur. Laboratuvarda bu tehlikelere karşı evrensel biyogüvenlik sembolleri kullanılır.
AerosolHavada asılı kalabilen, 5 mikrometreden küçük sıvı veya katı parçacıklardır. Laboratuvarda santrifüjleme, çalkalama veya kapak açma işlemleri sırasında oluşarak solunum yoluyla bulaşmaya zemin hazırlarlar.
Parenteral YolSindirim sistemi dışındaki yollarla, özellikle iğne batması, bistüri kesisi veya cam kırıkları aracılığıyla enfeksiyöz ajanların doğrudan doku veya kan dolaşımına girmesidir.
Biyolojik Güvenlik Düzeyi (BGD)Çalışılan mikroorganizmaların risk derecesine göre laboratuvarlarda uygulanması gereken teknik donanım, koruyucu ekipman ve çalışma kurallarını belirleyen standart derecelendirme sistemidir.
Preanalitik FazTest isteminin yapılması, hastanın hazırlanması, numunenin alınması, etiketlenmesi ve laboratuvara taşınması süreçlerini kapsayan, analiz öncesi hazırlık evresidir.
Analitik FazLaboratuvara kabul edilen numunelerin cihazlarda veya manuel yöntemlerle analiz edilmesi, kalite kontrol çalışmalarının yürütülmesi evresidir.
Postanalitik FazAnaliz edilen test sonuçlarının onaylanması, raporlanması, kritik değerlerin hekime iletilmesi ve sonuçların arşivlenmesi süreçlerini kapsayan analiz sonrası evredir.
Kritik (Panik) SonuçHastanın yaşamını doğrudan tehdit eden ve acil tıbbi müdahale gerektiren, normal sınırların çok dışındaki test değerleridir. Bu sonuçların vakit kaybetmeden hekime iletilmesi gerekir.
Geri Okuma TekniğiKritik test sonuçlarının hekime telefonla iletilmesi sırasında, hekimin aldığı bilgiyi tekrar sözlü olarak laboratuvar personeline okuyarak doğrulaması işlemidir.
OtoinokulasyonKişinin kendi eli veya kontamine araçlar vasıtasıyla enfeksiyöz ajanı kendi vücudundaki başka bir bölgeye, mukoza veya çatlak deriye bulaştırması durumudur.
DekontaminasyonBir yüzey veya malzemeden patojen mikroorganizmaların fiziksel veya kimyasal yöntemlerle uzaklaştırılarak güvenli hale getirilmesi işlemidir.
SBAR TekniğiSağlık çalışanları arasında kritik bilgilerin standart, eksiksiz ve hızlı aktarılmasını sağlayan; Durum, Arka Plan, Değerlendirme ve Öneri basamaklarından oluşan iletişim formatıdır.
Biyomedikal BirimiLaboratuvardaki demirbaş tıbbi cihazların periyodik bakımlarını, kalibrasyonlarını ve teknik servis kontrollerini gerçekleştiren veya denetleyen uzman birimdir.
Mekanik PipetlemeSıvı numunelerin transferi sırasında ağız yoluyla çekme riskini tamamen ortadan kaldıran, puar veya otomatik pipetörler yardımıyla yapılan güvenli sıvı çekme işlemidir.
Kimyasal Temizleme KitiLaboratuvarda meydana gelebilecek asit, alkali veya diğer kimyasal dökülmelerini güvenli bir şekilde nötralize etmek ve temizlemek için gerekli tüm koruyucu ve emici malzemeleri barındıran acil durum setidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Laboratuvar Hata Dağılım Oranları

Yapılan araştırmalara göre laboratuvar hatalarının %46-68'i preanalitik evrede, %19-47'si postanalitik evrede ve en az oranda olmak üzere %7-13'ü analitik evrede gerçekleşmektedir.

Kimlik Doğrulama Hatalarının Payı

Analiz öncesi (preanalitik) evrede yapılan hataların ortalama %15'ini kimlik doğrulama hataları oluşturmaktadır. Bu hatalar yanlış hastadan kan alınması veya yanlış etiketleme şeklinde görülür.

Kimyasal Temas Sonrası Yıkama Süresi

Cilde veya göze asit/alkali gibi tehlikeli bir kimyasal sıçradığında, kimyasalın dokuya nüfuz etmesini engellemek için etkilenen bölge kesintisiz olarak en az 15 dakika boyunca bol su ile yıkanmalıdır.

Cihaz Kalibrasyon Etiketleme Sistemi

Laboratuvarda kalibrasyon testinden geçemeyen veya arızalı olduğu tespit edilen cihazlar, personelin yanlışlıkla kullanmasını önlemek amacıyla kırmızı renkli etiketle işaretlenerek kullanım dışı bırakılır.

İğne Batması Kazalarının Nedeni

Laboratuvarlarda meydana gelen iğne batması kazalarının çok büyük bir kısmı, kan alımı sonrasında tek kullanımlık iğnelerin plastik kapaklarının iki elle tekrar kapatılmaya çalışılması (recapping) esnasında gerçekleşir.

Kimlik Doğrulamada Çoklu Parametre

Hasta güvenliği standartlarına göre kimlik doğrulamada asla tek parametre kullanılmamalı; hastanın adı-soyadı, doğum tarihi ve protokol numarasından oluşan üç veriden en az ikisi aktif olarak doğrulanmalıdır.

Sınavda Dikkat Et

  • Hata oranlarına dikkat edin: En yüksek hata oranı preanalitik (%46-68), en düşük hata oranı ise analitik (%7-13) evrededir. Sınavda bu oranlar karşılaştırmalı olarak sorulabilir.
  • Kimyasal dökülmelerde ilk yardım süresini unutmayın: Etkilenen bölge veya gözler kesintisiz olarak en az 15 dakika yıkanmalıdır. Bu süre sınav sorularında sıkça karşınıza çıkar.
  • Kontakt lens kuralını iyi öğrenin: Yumuşak lensler kimyasalları korneada hapsederek yıkamayı engeller. Bu yüzden laboratuvarda yakıcı maddelerle çalışırken takılması kesinlikle yasaktır.
  • İğne batması kazalarının önlenmesi: Kullanılmış iğnelerin kapağının tekrar kapatılmaya çalışılması (recapping) en büyük kaza nedenidir. Sınavda güvenli çalışma kuralları kapsamında bu maddeye dikkat edin.
  • Kritik sonuç iletiminde SBAR ve Geri Okuma: Postanalitik evredeki kritik değerlerin hekime iletilmesinde standart iletişim formatı olan SBAR ve doğruluğu sağlayan 'geri okuma' tekniği hayati önem taşır.
  • Biyolojik Güvenlik Düzeyleri (BGD) ayrımı: BGD-1 (hastalık yapmayan, B.subtilis), BGD-2 (rutin hasta örnekleri, HBV), BGD-3 (solunum/aerosol, Brucella) ve BGD-4 (ölümcül, Lassa) eşleştirmelerini mutlaka ezberleyin.