← Ünite 9
Hukukun Temel Kavramları

Ünite 9: Özel Hukuk Alanında Haklar

Alacak Haklarında Genel Zamanaşımı Süresi (TBK m. 146)
Türk Borçlar Kanunu uyarınca, aksine bir hüküm bulunmadıkça borç ilişkilerinden doğan alacak hakları 10 yılın geçmesiyle zamanaşımına uğrar. 10 yıllık sürenin dolması alacak hakkını tamamen yok etmez; ancak eksik borç haline getirerek talep ve dava edilebilme yetkisini engeller.
Mülkiyet Hakkının Yetki Üçlüsü: Roma Hukuku İlkesi
Mülkiyet hakkı sahibine en geniş yetkiyi veren mutlak haktır. Roma hukukundan bu yana mülkiyet hakkı üç temel yetkiyi kapsar: Kullanma (Usus), Yararlanma/Meyvelerini toplama (Fructus) ve Tasarruf etme (Abusus).
Taşınır ve Taşınmaz Mülkiyetinin Devri Maddeleri (TMK m.706 ve m.763)
Türk Medeni Kanunu m.706 uyarınca taşınmaz mülkiyetinin devri hukuki işlemlerinin geçerliliği resmi şekilde yapılmalarına ve tapu tesciline bağlıdır. Taşınırlar için ise TMK m.763 uyarınca mülkiyetin devri zilyetliğin (zilyetlik devri) karşı tarafa geçirilmesiyle tamamlanır.
İhraz ve İşgal Arasındaki Temel Fark
Sahipsiz bir mal üzerinde ilk kez mülkiyet kurulurken; taşınır malların (örneğin doğada avlanan balık veya toplanan mantar) sahiplenilmesine 'İhraz', sahipsiz taşınmazların mülkiyetinin ilk kez kazanılmasına ise 'İşgal' adı verilir.

Anahtar Kavramlar

HakHukuk düzeni tarafından kişilere tanınan, hukuken korunan ve yararlanılması hak sahibinin iradesine bırakılan hukuki menfaatlerdir. Haklar devletin yaptırım gücüyle desteklenmektedir.
Özel HakÖzel hukuk kurallarından doğan ve kişilerin birbirleriyle olan ilişkilerinde sahip oldukları yetkilerdir. Kamu haklarından farklı olarak eşitlik ve genellik ilkelerine dayanır.
Malvarlığı HaklarıPara ile ölçülebilen ve değeri olan maddi menfaatleri koruyan haklardır. Mülkiyet, alacak ve fikri haklar bu grupta yer alır; devredilebilir ve mirasçılara geçer.
Kişilik HaklarıPara ile ölçülemeyen, kişinin manevi varlığını, şerefini, adını ve beden bütünlüğünü koruyan haklardır. Kişiye sıkı sıkıya bağlı olup devredilemez ve mirasçılara geçmez.
Bağımsız HaklarVarlığı başka bir hakka bağlı olmayan, hak sahibinin doğrudan doğruya sahip olduğu asıl haklardır. Mülkiyet ve alacak hakları bağımsız hak niteliğindedir.
Bağımlı (Fer'i) HaklarVar olabilmesi asıl bir hakka bağlı olan, asıl hakkı güçlendiren veya genişleten haklardır. Faiz, cezai şart ve ipotek bağımlı haklara örnektir.
Yenilik Doğuran HaklarTek taraflı irade beyanıyla yeni bir hukuki durum yaratan, mevcut durumu değiştiren veya sona erdiren haklardır. Şarta bağlanamazlar ve zamanaşımına uğramazlar.
Mutlak HaklarSahibine en geniş yetkileri veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haklardır. Herkes bu haklara uymakla yükümlüdür ve herkes tarafından ihlal edilebilirler.
Nispi HaklarSadece belirli bir borç ilişkisinin tarafı olan kişiye/kişilere karşı ileri sürülebilen alacak haklarıdır. Sözleşme özgürlüğü gereğince sınırsız sayıda oluşturulabilirler.
Kuvvetlendirilmiş Alacak HaklarıNispi nitelikteki kişisel hakların tapu kütüğüne şerh edilmesi suretiyle üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir hale getirilmiş şeklidir.
Aslen KazanmaBir hakkın daha önceki bir malikten bağımsız olarak ilk kez elde edilmesidir. Sahipsiz taşınırı sahiplenme (ihraz) veya sahipsiz taşınmazı kazanma (işgal) aslen kazanmadır.
Devren KazanmaMevcut bir hakkın hukuki işlem veya miras yoluyla bir kimseden başka bir kimseye devredilerek kazanılmasıdır. Hakkı bir taraf kazanırken diğer taraf kaybeder.
Tesisen KazanmaHak sahibinin mülkiyet veya ana hakkını devretmeyip, bu hakka dayanarak üçüncü bir kişi lehine yeni bir hak (örneğin irtifak veya rehin hakkı) kurmasıdır.
Mutlak ve Nispi KayıpHakkın bir daha elde edilemeyecek şekilde tamamen ortadan kalkması mutlak kayıp; hakkın yok olmayıp sadece malik değiştirmesi ise nispi kayıptır.

Diğer Önemli Bilgiler

Devredilemeyen Bağımsız Haklar: İntifa ve Sükna Hakkı

Bağımsız haklar kural olarak devredilebilir ve mirasçılara geçer. Ancak intifa (yararlanma) ve sükna (oturma) hakları doğrudan doğruya şahsın kişiliğine bağlı olarak kurulduğu için bağımsız hak olmalarına rağmen başkalarına devredilemez ve mirasçılara geçmez.

Tapuya Şerh Verilebilen Sınırlı Sayıdaki Haklar

Kişisel hakların tapuya şerhi kanunda sınırlı sayıda sayılmıştır. Bunlar: Önalım, gerialım, alım, adi kira, ürün kirası, rehinde boş dereceye ilerleme, arsa payı karşılığı inşaat ve taşınmaz satış vaadi haklarıdır.

Velayet ve Vesayet Arasındaki Koruma Farkı

Kişiler üzerindeki mutlak haklardan olan velayet, ergin olmayan çocukların korunması için anne-babaya tanınmış bir haktır. Vesayet ise velayet altında bulunmayan küçüklerin veya kendisini korumaktan aciz ergin kişilerin korunması amacıyla yargı organlarınca kurulan hukuki müessesedir.

Şahsa Sıkı Sıkıya Bağlı Haklarda İradi Temsil İสดmı

Nişanı bozma veya boşanma kararı verme gibi şahsa sıkı sıkıya bağlı haklar doğrudan doğruya kişinin özgür iradesiyle karar vereceği haklardır. Bu kararın verilmesinde yasal temsilci zorlanamaz; ancak hak sahibi kararı verdikten sonra davanın takibini iradi temsilcisi olan bir avukata devredebilir.

Fikri Haklarda Telif ve Devir Ayrımı

Fikir ve sanat eserleri üzerindeki haklar gayri maddi mutlak haklardandır. Fikri hakların manevi boyutu devredilemez ve kişiye bağlıdır; ancak eser sahibinin ölümü halinde mali ve ekonomik yararlanma hakları mirasçılarına intikal eder.

Borç İlişkisinin Üç Temel Doğum Kaynağı

Nispi hakların en önemli türü olan alacak haklarını doğuran borç ilişkileri üç ana kaynaktan meydana gelir: Hukuki işlemler (sözleşmeler), Haksız fiiller (zarar verme) ve Sebepsiz zenginleşme (haklı sebep olmadan malvarlığının artması).

Sınavda Dikkat Et

  • Mutlak Hak - Nispi Hak ayrımını iyi kavrayın: Mutlak haklar herkese karşı (erga omnes) ileri sürülebilir ve sınırlı sayıdadır; nispi haklar ise sadece borçluya karşı ileri sürülebilir ve sözleşme özgürlüğü nedeniyle sınırsız sayıdadır.
  • Şerh Edilebilen Haklar sorularda sıkça çıkar: Tapu kütüğüne şerh verilmekle bir alacak hakkı 'mutlak hak' haline GELMEZ, sadece 'kuvvetlendirilmiş kişisel hak' olur ve üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir.
  • İhraz ve İşgal kavramlarını karıştırmayın: Taşınır sahipsiz malların kazanılması 'İhraz', taşınmaz sahipsiz malların kazanılması ise 'İşgal'dir.
  • Yenilik doğuran hakların (İnşai haklar) genel özelliklerini unutmayın: Tek taraflı irade beyanıyla kullanılırlar, şarta bağlanamazlar, geri alınamazlar ve zamanaşımına uğramazlar.
  • İntifa ve Sükna haklarının durumuna dikkat edin: Bu iki hak bağımsız hak niteliğinde olsalar dahi şahsa bağlı kuruldukları için devredilemez ve mirasçılara geçmezler.
  • Zamanaşımı ile Hakkın Sona Ermesi farkı: Zamanaşımı alacak hakkını mutlak olarak sona erdirmez, sadece onun dava ve talep edilebilme yetkisini engeller (eksik borç yapar).