Ünite 1: Atmosfer ve Özellikleri — Önemli Kavramlar

Yerküreyi çevreleyerek saran, yerçekimi nedeniyle yerküreye yapışık olan ve çeşitli gazların karışımından oluşan koruyucu hava küredir. Örneğin, dünyanın ambalajı olarak kabul edilen atmosfer, güneşin zararlı ışınlarını engelleyerek canlı yaşamına imkan tanır.

Deniz seviyesinden yükseklere çıkıldıkça atmosferik oksijen kısmi basıncının azalmasına bağlı olarak kandaki oksijen miktarının düşmesi durumudur. Örneğin, dağcılarda veya uçak yolcularında oksijen azlığına bağlı olarak yorgunluk, uyku hali ve görüş bulanıklığı görülür.

Yerden 12-45 km yükseklikler arasında yer alan ve ozon (O3) gazının yoğun olarak bulunduğu katmandır. Örneğin, bu katman güneşten gelen zararlı mor ötesi (ultraviyole) ışınları tutarak yeryüzüne ulaşmasını engeller.

Doğal ortamda suyun her sıcaklıkta buharlaşması sonucu havanın içerisinde her zaman bulunan su buharı miktarıdır. Örneğin, okyanuslardan ve bitki terlemelerinden buharlaşan su molekülleri havaya karışarak atmosferik nemi oluşturur.

Dünyanın kendi ekseni etrafında dönme hareketi sonucunda oluşan ve hareketli cisimlerin yönünü saptıran kuvvettir. Örneğin, Kuzey Yarımküre'de ekvatordan kutuplara doğru giden rüzgarlar koriyolis kuvveti nedeniyle sağa doğru sapma gösterir.

Troposfer katmanı içerisinde yerden yükseldikçe sıcaklığın azalma oranını ifade eden terimdir. Örneğin, troposferde sıcaklığın her 100 metrede ortalama 0.5 ila 0.65°C düşmesi lapse-rate olarak kabul edilir.

Yükseklikle sıcaklığın azalması kuralının tersine dönerek sıcaklığın yükseklere çıkıldıkça artması durumudur. Örneğin, yer yüzeyinden aşırı hızlı radyasyon kaybı veya vadi tabanlarında soğuk havanın birikmesi sonucunda negatif lapse rate (sıcaklık terselmesi) gözlemlenebilir.

Troposfer katmanının en üst kısmında yer alan ve sıcaklığın belirli bir mesafede sabit kaldığı (izotermal durum) geçiş tabakasıdır. Örneğin, troposfer ile stratosferi ayıran tropopozun kalınlığı ortalama 1-2 km civarındadır.

Atmosferin kimyasal özelliklerine göre sınıflandırıldığı, yerden 90 km yüksekliğe kadar uzanan ve gaz içeriğinin hacim olarak farklılık göstermediği katmandır. Örneğin, bu katmanda ana gazların oranları alt seviyelerde sabit kalır.

Atmosferde asılı duran çok küçük toprak parçacıkları, is, tuz kristalleri ve toz partiküllerinin su damlacıklarını bir araya getirme görevidir. Örneğin, bu partiküller havadaki su buharının bulut ve yağış oluşturabilmesi için çekirdek vazifesi görür.

Mezopozdan başlayarak 400-500 km yukarılara kadar çıkan, sıcaklığın yükseklikle çok hızlı artarak 1.500-2.000°C'ye ulaştığı katmandır. Örneğin, iyonosfer ve ekzosfer tabakalarını da içeren termosfer katmanında radyo dalgaları yayılır.