Ünite 4: Durum Çalışması

Yin, Stake ve Merriam'ın 1980'ler Etkisi

1980'li yıllarda Yin (1984), Stake (1988) ve Merriam (1988) tarafından yayımlanan metodolojik kitaplar, durum çalışmasını antropoloji ve sosyolojiden gelen dağınık yapısından kurtararak nitel araştırmalarda bağımsız ve sistematik bir desen haline getirmiştir.

Ontario Kanser Merkezleri Örneği

Baxter ve Jack (2008) tarafından sunulan çalışmada, Ontario'daki dört farklı kanser merkezine devam eden 30-40 yaş arası kadınların radikal meme ameliyatı sonrası karar verme süreçleri çoklu durum çalışması bağlamında incelenmiştir.

Yıldırım ve Şimşek'in 8 Aşamalı Modeli

Türkiye'de nitel araştırma alanında öncü olan Yıldırım ve Şimşek (2006), bir durum çalışmasının başarılı şekilde yürütülebilmesi için araştırma sorusu geliştirmeden raporlaştırmaya kadar uzanan 8 disiplinli aşama önermişlerdir.

Yin (2003) Durum Çalışması Sınıflandırması

Yin (2003) tarafından geliştirilen matris tabanlı sınıflandırma; durum çalışmalarını bütüncül tek, iç içe geçmiş tek, bütüncül çoklu ve iç içe geçmiş çoklu olmak üzere net metodolojik sınırlarla dört temel kategoriye ayırır.

Anahtar Kavramlar

Sınırlı Sistem (Bounded System)Durum çalışmasının temelini oluşturan, zaman, mekân, katılımcı sayısı veya bütçe gibi belirli parametrelerle sınırları net bir şekilde çizilmiş olan sosyal birim, program veya olgudur.

Bütüncül Tek Durum DeseniTek bir analiz biriminin (örneğin tek bir okul, tek bir lider veya tek bir klinik vaka) kendi sınırları içerisinde bütün olarak incelendiği durum çalışması türüdür.

İç İçe Geçmiş Tek Durum DeseniTek bir durumun araştırıldığı ancak bu durumun kendi içerisinde birden fazla alt analiz birimine (örneğin bir hastanenin acil, poliklinik ve giriş birimleri gibi) ayrılarak incelendiği desendir.

Bütüncül Çoklu Durum DeseniAraştırma sorusuyla ilişkili birden fazla bağımsız durumun seçilip, her bir durumun kendi içinde bir bütün olarak ele alındığı ve ardından birbirleriyle karşılaştırıldığı desendir.

İçsel Durum ÇalışmasıAraştırmacının genel bir teori üretmek veya genelleme yapmak amacı gütmeden, sadece o özel, nadir veya kendine özgü durumun işleyişini anlamak için yaptığı çalışmadır.

Araçsal Durum ÇalışmasıBelirli bir genel sorunu, kuramı veya olguyu daha iyi anlamak amacıyla, incelenen özel durumun bir araç olarak kullanıldığı durum çalışması türüdür.

Çeşitleme (Triangulation)Araştırmanın geçerlik ve güvenirliğini artırmak amacıyla birden fazla veri toplama aracının, yönteminin, veri kaynağının veya araştırmacının bir arada kullanılması sürecidir.

Katılımcı Teyidi (Member Checking)Araştırmacının elde ettiği bulguları, analizleri ve yorumları çalışmaya katılan bireylerle paylaşarak doğruluğunu ve kendi deneyimlerini yansıtıp yansıtmadığını kontrol etmesidir.

Doyum Noktası (Saturation)Veri toplama sürecinde, yeni katılımcılardan veya kaynaklardan elde edilen bilgilerin artık kendini tekrar etmeye başladığı ve araştırmaya yeni bir boyut kazandırmadığı sınırdır.

Zengin ve Yoğun BetimlemeOkuyucunun araştırma sonuçlarını kendi bağlamına aktarabilmesi için durumun, katılımcıların ve bağlamın tüm detaylarıyla, alıntılarla ve tasvirlerle aktarılmasıdır.

Denetleyici Takibi (Audit Trail)Araştırma dışından bağımsız bir uzmanın, araştırmacının veri toplama, kodlama, kategori oluşturma ve karar alma süreçlerini adım adım inceleyerek tutarlılığı denetlemesidir.

Analiz BirimiDurum çalışmasında odaklanılan ve sınırları belirlenmiş olan, analizin en temel düzeyini oluşturan birey, program, olay veya organizasyondur.

Amaçlı ÖrneklemeDurum çalışmalarında zengin ve derinlemesine bilgi elde edebilmek amacıyla, araştırma sorusuna en uygun ve bilgi bakımından en yoğun durumların/bireylerin seçilmesini sağlayan olasılıksız örnekleme yöntemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Klinik Psikolojide Nadir Hastalıklar

Metinde belirtildiği üzere, klinik psikolojide çok nadir görülen bir hastalığın veya sendromun tek bir hasta üzerinden incelenmesi, Yin'in 'aykırı/kendine özgü durumları inceleme' ölçütüne dayanan bütüncül tek durum yöntemine somut bir örnektir.

Uyuşturucu Kullanımı Araştırması Örneği

İstanbul'da sosyoekonomik düzeyi yüksek uyuşturucu kullanan gençlerin veya Türkiye genelindeki durumun incelenmesi örneğinde, durumun sınırlarını araştırmacının bütçesi, süresi ve ekibinin belirlediği vurgulanmıştır.

Devlet Hastanesi Memnuniyet Analizi

Bir devlet hastanesinin giriş, acil ve poliklinik gibi alt birimlerinin ayrı ayrı analiz edilmesi, tek bir kurumun içindeki çoklu analiz birimlerini barındıran 'iç içe geçmiş tek durum' desenine somut bir örnektir.

1960 ve 1970'lerin Metodolojik Dönüşümü

Durum çalışması deseni, uzun yıllar antropolojik saha çalışması olarak yürütüldükten sonra ilk kez 1960 ve 1970'li yıllarda araştırma yöntemleri kitaplarında bağımsız bir başlık ve bilimsel desen olarak yer almaya başlamıştır.

Veri Yoğunluğu ve Veri Tabanı İhtiyacı

Durum çalışmalarında görüşme, gözlem ve dokümanlardan elde edilen aşırı veri yoğunluğunda araştırmacının kaybolmasını önlemek amacıyla ses dosyaları, notlar ve çizelgeleri içeren sistematik bir veri tabanı kurulması önerilmektedir.

Nitel Araştırmalarda Genelleme Sınırı

Durum çalışmalarında istatistiksel genelleme yapılamaz. Bunun yerine okuyucunun kendi deneyimleriyle ilişki kurmasını sağlayan 'analitik genelleme' ve 'deneyimsel aktarılabilirlik' ilkeleri geçerlidir.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda 'nasıl' ve 'niçin' sorularını görürseniz doğrudan durum çalışması desenine yönelin; çünkü bu sorular işlevsel bağlantıları arayan durum çalışmasının temel sorularıdır.
Yin'in sınıflamasında 'tek analiz birimi' bütüncül deseni, 'alt analiz birimleri' ise iç içe geçmiş deseni işaret eder; bu ayrımı hastane örneğini düşünerek aklınızda tutun.
İç geçerlik ile dış geçerlik stratejilerini karıştırmayın; 'zengin ve yoğun betimleme' dış geçerliği (aktarılabilirliği) artırırken, 'katılımcı teyidi' iç geçerliği artırır.
Durum çalışmalarında istatistiksel genelleme yapılmaz, analitik ve deneyimsel aktarım yapılır; bu yüzden 'genelleme yapılamaması' durum çalışmasının doğal bir sınırlılığıdır.
Veri toplama sürecinde verilerin tekrar etmeye başladığı ve yeni bilgi üretilmediği sınıra 'doyum noktası' denir; sınavda bu tanım boşluk doldurma veya terim olarak karşınıza çıkabilir.
Durum çalışmasının deneysel desenden en büyük farkı, araştırmacının değişkenlere müdahale etmemesi ve olguyu doğal bağlamında incelemesidir; bu ayrım sınavlarda sıkça sorgulanır.