← Ünite 9
Sosyal Politika

Ünite 9: Çalışma İlişkileri

1897 - Industrial Democracy Kitabı
Beatrice ve Sidney Webb tarafından 1897 yılında yayımlanan bu eser, çalışma ilişkileri alanındaki ilk kuramsal çerçeve olan Klasik Yaklaşım'ı literatüre kazandırmış ve sendikal eylemlerin önemini vurgulamıştır.
1958 - Dunlop'un Sistem Yaklaşımı
John T. Dunlop, 1958 yılında yayımladığı 'Industrial Relations Systems' çalışmasıyla çalışma ilişkilerini ilk kez sistem analizi yöntemiyle incelemiş ve alanda en çok tartışılan kuramsal modeli kurmuştur.
1936 - Türkiye'nin İlk İş Yasası
Türkiye'de 1936 yılında kabul edilen İş Yasası, devletin çalışma ilişkilerine koruyucu ve düzenleyici bir aktör olarak müdahale ettiği 'karışmacı dönem'in başlangıcı olarak kabul edilmektedir.
1963-1980 Altın Çağ Dönemi
Türkiye'de 1963 yılında grev ve toplu sözleşme haklarının yasallaşmasıyla başlayan ve 1980 yılına kadar süren bu dönem, sendikal hakların ve toplu iş ilişkilerinin en özgürlükçü yaşandığı dönemdir.

Anahtar Kavramlar

Bağımlı ÇalışmaBir kişinin başkası hesabına, onun otoritesi ve denetimi altında, belirli bir ücret karşılığında iş görmesini ifade eden çalışma biçimidir. Çalışma ilişkilerinin kurulması için çalışmanın yapıldığı sektörden ziyade bu bağımlılık ilişkisinin varlığı esas alınır.
Endüstri İlişkileriSanayileşmiş toplumlarda ücretli çalışanlar, işverenler ve devlet arasındaki ilişkileri, kuralları ve toplu pazarlık süreçlerini inceleyen çok disiplinli akademik alan ve uygulama bütünüdür.
Sistem YaklaşımıJohn T. Dunlop tarafından geliştirilen, endüstri ilişkilerini aktörler, bağlam, kurallar ve ideoloji ögelerinden oluşan ve genel sosyal sistemle etkileşim halinde olan bağımsız bir alt sistem olarak ele alan kuramsal yaklaşımdır.
Kurumsal YaklaşımAlan Flanders tarafından savunulan, endüstri ilişkilerini işçi ve işveren örgütleri arasındaki güç dengesine ve diplomatik kurallara dayalı politik bir süreç olarak gören çoğulcu kuramsal yaklaşımdır.
NeokorporatizmDevletin ekonomik istikrar ve kalkınma amacıyla işçi ve işveren sendikalarını karar alma süreçlerine dahil ettiği, kurumsallaşmış ve süreklilik arz eden üçlü iş birliği modelidir.
İnsan Kaynakları Yönetimi (İKY)İşçi ve işveren arasında temel bir çıkar çatışması olmadığını varsayan, sendikaları dışlayarak çalışan bağlılığı, motivasyon ve bireysel sözleşmeleri ön plana çıkaran tekilci yaklaşımdır.
PaternalizmLonca düzeninde ustanın çırak ve kalfalar üzerindeki mutlak otoritesini babacan, koruyucu ama aynı zamanda sorgulanamaz bir hiyerarşik yapı içinde yürütmesini ifade eden yönetim tarzıdır.
Post-Fordizm1970'lerden sonra kitle üretiminin yerini alan, yüksek teknolojiye, esnek çalışma biçimlerine, nitelikli iş gücüne ve ademi merkeziyetçi toplu pazarlık süreçlerine dayanan üretim modelidir.
İşçi4857 sayılı İş Kanunu'na göre, bir iş sözleşmesine dayanarak herhangi bir işte ücret karşılığında çalışan gerçek kişidir.
İşverenBir iş sözleşmesine dayanarak işçi çalıştıran gerçek veya tüzel kişi yahut tüzel kişiliği bulunmayan kurum ve kuruluşlardır.
Sendikaİşçilerin veya işverenlerin ortak ekonomik, sosyal hak ve çıkarlarını korumak ve geliştirmek amacıyla serbestçe kurdukları, demokratik ilkelere göre işleyen bağımsız tüzel kişiliğe sahip örgütlerdir.
İş Kolu SendikasıTürkiye'deki mevcut yasal modele göre, çalışanların mesleklerine bakılmaksızın aynı ekonomik faaliyet alanında (iş kolunda) örgütlenmelerini sağlayan taban sendika modelidir.
KonfederasyonDeğişik iş kollarında faaliyet gösteren sendikaların ulusal düzeyde bir araya gelerek oluşturdukları en üst düzeydeki merkezi sendikal örgütlenme modelidir.
Toplu GörüşmeKamu görevlilerinin sendikaları ile kamu işvereni arasında yürütülen, anlaşmazlık durumunda grev hakkı içermeyen ve nihai kararın idareye ait olduğu eski müzakere yöntemidir.
Toplu Sözleşmeİşçi sendikası ile işveren veya işveren sendikası arasında, çalışma koşullarını, ücretleri ve sosyal hakları düzenlemek amacıyla yapılan ve tarafları hukuken bağlayan yazılı anlaşmadır.
Tekilci Yaklaşımİşletme yönetiminin sendikaları aracı olmaktan çıkararak çalışanlarla doğrudan, bireysel düzeyde iletişim kurmasını ve iş yeri bağlılığını bu yolla sağlamasını savunan yaklaşımdır.
EsneklikNeoliberal dönemde işverenlerin değişen piyasa koşullarına uyum sağlamak amacıyla çalışma süreleri, ücretler ve istihdam biçimlerinde yasal korumaları esnetme taleplerini ve uygulamalarını ifade eden kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

1913 - İlk İşveren Sendikası

Dünyadaki ilk işveren sendikası, işçi sendikalarının güçlenmesine tepki olarak ve işveren çıkarlarını hükümetlere karşı korumak amacıyla 1913 yılında İngiltere'de kurulmuştur.

1995 Anayasa Değişikliği

Türkiye'de 1995 yılında Anayasa'nın 53. maddesine eklenen fıkra ile kamu görevlilerine (memurlara) ilk kez sendikal örgütlenme ve toplu görüşme yapma hakkı resmen tanınmıştır.

2001 - 4688 Sayılı Kanun

Kamu görevlilerinin sendikal haklarını düzenleyen 4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu, Anayasa değişikliğinden ancak 6 yıl sonra, 2001 yılında yürürlüğe girebilmiştir.

12 Eylül 2010 Referandumu

2010 yılında yapılan Anayasa değişikliği ile kamu görevlilerine yönelik mevcut toplu görüşme sistemi kaldırılarak yerine toplu sözleşme yapma hakkı anayasal güvenceye kavuşturulmuştur.

2012 - 6289 Sayılı Kanun

4 Nisan 2012 tarihinde kabul edilen bu kanunla, 4688 sayılı Kanun'un adı 'Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu' olarak değiştirilmiş ve memurların toplu sözleşme süreci yasal altyapıya kavuşmuştur.

2018 Yılı Memur Sendikalılık İstatistiği

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı verilerine göre, Türkiye'de 2018 yılı itibarıyla sendika üyesi olan kamu görevlisi (memur) sayısı 1 milyon 673 bin kişiye ulaşmıştır.

2003 - 4857 Sayılı İş Kanunu

2003 yılında kabul edilen 4857 sayılı yeni İş Kanunu, işverenlerin küresel rekabet gerekçesiyle talep ettiği esneklik ve yeni istihdam modellerini Türk çalışma hukukuna dahil etmiştir.

1970'ler Petrol Krizi ve Neoliberalizm

1970'li yılların ortalarında yaşanan petrol krizleri ve ekonomik daralma, dünya genelinde refah devleti uygulamalarının gerilemesine ve çalışma ilişkilerinde neoliberal dönemin başlamasına yol açmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Dunlop'un Sistem Yaklaşımı'ndaki 4 ögeyi (Aktörler, Bağlam, Kurallar, İdeoloji) mutlaka ezberleyin; sınavlarda hangisinin bu ögeler arasında yer almadığı sıkça sorulur.
  • Türkiye'de çalışma ilişkilerinin dönemlerini ve yıllarını (Karışmacı: 1936-1963, Toplu İş İlişkileri: 1963-1980, Neoliberal: 1980 sonrası) eşleştirebilmeye dikkat edin.
  • İnsan Kaynakları Yaklaşımı'nın diğer adının 'Tekilci Yaklaşım' olduğunu ve sendikasızlaştırmayı/bireysel sözleşmeleri savunduğunu unutmayın.
  • Kamu görevlilerinin sendikal haklarındaki kronolojiye dikkat edin: 1995'te örgütlenme hakkı, 2001'de 4688 sayılı Kanun, 2010'da toplu sözleşme hakkı ve 2012'de 6289 sayılı Kanun kabul edilmiştir.
  • 4857 sayılı İş Kanunu'ndaki işçi tanımında 'iş sözleşmesi' vurgusunun yapıldığını, eski kanundaki 'hizmet akdi' ifadesinden ayrıştığını aklınızda tutun.
  • Türkiye'deki sendikal örgütlenme modelinin 'iş kolu sendikacılığı' esasına dayandığını, meslek veya iş yeri sendikacılığının temel model olmadığını bilin.