← Ünite 11
Sosyal Antropoloji

Ünite 11: Sanat

Osmanlı Mezar Taşlarındaki Serpuşlar
Osmanlı erkek mezar taşlarındaki başlıklar, mezar sahibinin meslek ve meşrebine göre yapılmakta olup sarıklı, kavuklu, başlıklı ve fesli olarak dörde ayrılmaktadır. Örneğin bir denizcinin mezar taşında çapa, gemi direği ve yelken bezi; bir kâtibinkinde ise hokka ve kalem sembolleri yer alır.
Osmanlı Kadın Mezar Taşlarındaki Duvak ve Gül
Osmanlıda genç yaşta evlenemeden ölen bayanların mezar taşları duvak şeklinde yapılmakta ve bu mezarların ayak taşına kırılmış bir gül goncası işlenmektedir. Evli veya yaşlı hanımların mezar taşları ise çiçeklerle süslenip hotoz başlıklı olarak tasarlanmaktadır.
Oğuz Kağan Söylencesi
Türklerin köken, devlet ve hakanlık algısını açıklayan bu söylencede, Nuh oğlu Yafes'in büyük oğlu Türk'ün soyundan gelen Kara-Han'ın oğlu Oğuz'un bir yaşında adını kendisinin koyması, canavarı öldürmesi ve Gök-Kızı ile Göl-Kızı'ndan doğan altı oğlu arasında ülkeyi bölüştürmesi anlatılır.
Sarı Kız Efsanesi ve Dağ Kültü
Kaz Dağları'nın zirvesinde geçen efsanede, babasının iftiralar üzerine tepeye çıkardığı Sarı Kız'ın ayağını yere vurarak tatlı su çıkarmasıyla ermiş olduğunun anlaşılması anlatılır. Bugün Sarı Kız Tepesi ve Babatepe (Kartaltepe) eski Türk inanışlarındaki dağ kültünün yansımaları olarak kutsal kabul edilir.

Anahtar Kavramlar

Sanatİnsanın diğer canlılardan farklı olarak sahip olduğu akıl, sezgi, idrak, üretme ve göreli yaratma yetileri sayesinde, doğada gördüklerini bazen yeni boyutlar da ekleyip taklit ederek yaptığı üretimdir. Yaşamı yorumlamak, yaşamın farklı yönlerini dışa vurmak ve hayattan lezzet almak amacıyla insanın hayal gücünün yaratıcı kullanılmasıdır.
Sözlü SanatlarYapılandırılmış ve özel bir biçimi olan öykü, tiyatro, büyülü sözler, atasözü, bilmeceler, sözcük oyunları, isim verme yöntemleri, iltifatlar ve hakaretler gibi türleri içeren, toplumların sözlü geleneklerini kapsayan sanat dalıdır.
Söylence (Mit)İnsanoğlunun var olmasının temel soruları olan nereden geliyoruz, neden buradayız ve nereye gidiyoruz gibi soruları açıklayan kutsal öykü anlamında kullanılan bir terimdir. Dinî inanç ve uygulamalar için mantıklı bir zemin oluşturur ve kültürel ölçütler belirler.
EfsaneÖnemli bir olay ya da kişiyle ilgili geleneklerle kuşaktan kuşağa aktarılmış, tarihsel bir kanıt olmadan doğru kabul edilmiş öykülerdir. Efsaneler gerçeklik yönüyle masaldan ayrışarak hikâye ve destana yaklaşır ancak anlatım yönüyle de onlardan ayrılır.
MasalDinsel ve tarihsel olmayan bir yapıda kurgusal ve eğlendirmek amacıyla kullanılan yaratıcı öykülerdir. Peri, hayvan, hortlak, düzenbaz, kahraman masalları gibi türlere ayrılır ve evrensel insan sorunlarına çözüm önerileri ile ahlak felsefesi içerir.
Etno-müzikolojiÖzellikle 19. yüzyılda bir toplumun müzik sanatının kendi kültürel ortamında incelenmesinden doğmuş, müziği kültürel bağlamları içinde ele alan bilim dalıdır.
Müziğin Bireysel İşleviMüziğin bireyin dengeli, doyumlu, sağlıklı, başarılı ve duyarlı olması yönünde bireyde olumlu izler bırakması ve ruhsal dengeyi sağlamasıdır.
Müziğin Toplumsal İşleviMüziğin bireyle toplum arasındaki tanışma, anlaşma, kaynaşma, paylaşma ve iş birliği oluşumunda rol oynaması, kitlesel heyecan ve paylaşım dili olmasıdır.
Müziğin Kültürel İşleviMüziğin kültürü artırıcı, aktarıcı, yaşatıcı ve zenginleştirici rol oynaması, kültürel değerlerin nesilden nesile aktarımını sağlamasıdır.
Müziğin Ekonomik İşleviMüziğin arz-talep, üretim-dağıtım-tüketim ilişkilerini düzenlemesi ve bir sektör olarak ekonomik değer yaratmasıdır.
Müziğin Eğitimsel İşleviMüziğin tüm işlevlerinin düzenli, sağlıklı, etkili, verimli ve yararlı olmasını sağlamaya dönük müziksel öğrenme ve öğretme faaliyetlerini kapsamasıdır.
Sanatın Bireysel İşleviBireyin ruhsal ve duygusal dengesini sağlamada, içsel huzur ve doyuma ulaşmasında, estetik algısını geliştirip kişisel yaratıcılığını desteklemesinde üstlendiği roldür.
Sanatın Toplumsal İşleviBireyler ve toplumlar arasında köprü kurarak ortak kimlik ve aidiyet duygularını güçlendirmesi, toplumsal dayanışma ve kaynaşmayı desteklemesidir.
Sanatın Kültürel İşleviKültürel mirası koruma, aktarma ve geliştirme işlevidir. Geçmişten günümüze aktarılan sanat eserleri, bir toplumun değerlerini ve kimliğini yansıtarak kültürel devamlılığı sağlar.
Sanatın Ekonomik İşleviSanat piyasası, sanat eserlerinin alım satımı, sanatsal etkinliklerin organizasyonu ve turizm sektörü aracılığıyla ekonomik büyümeye ve istihdama katkı sağlamasıdır.
Sanatın Eğitsel İşleviBireylerin estetik duygularını geliştirmek, düşünsel kapasitelerini artırmak, yaratıcı düşünme, problem çözme ve ifade yeteneklerini güçlendirmek için eğitimde araç olarak kullanılmasıdır.
Folklorİlk olarak 19. yüzyılda Avrupa köylülerinin yazılı olmayan öyküleri, deyişleri, adetleri ve inançları için kullanılmış, daha sonra bütün toplumların sözlü geleneklerini kapsayan halk bilgisi kavramıdır.
Kültür (Antropolojik Anlamda)Bir insan toplumunu, özellikle de yaşam biçimlerini karakterize eden görünümlerin tümüdür. Sanat, bu yaşam biçimlerinin ve değerlerin en belirgin yansıma alanıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Türk Halılarındaki Kuş Motifleri

Türk halılarında baykuş ve karakarga kötü şansı simgelerken; kumru, güvercin ve bülbül iyi şans, mutluluk ve sevgiyi temsil eder. Kuş motifleri aynı zamanda Anadolu'da kurulmuş imparatorlukların gücünü, ilahi mesajcıları ve uzun bir yaşamı simgeler.

Bektaşilikte 12 Köşeli Çamaşırhane

Bektaşi kültüründe inşa edilen çamaşırhanelerin 12 köşeli yapılması, On İki İmam'ı sembolize eder. Aynı şekilde boyna asılan teslim taşı ve kapılara asılan boynuzlar veya nazarlıklar, o evin Bektaşi evi olduğunu gösteren toplumsal kimlik sembolleridir.

Abdurrahim Heyit ve Uygur Türkü Sanatı

Uygur sanatçı Abdurrahim Heyit, müzik yoluyla toplumunun ıstıraplarını, özlemlerini, beklentilerini ve kimliğini yansıtan, müziğin toplumsal ve siyasal kimlik oluşturma işlevine somut bir örnektir.

Manas Destanı ve Kırgız Kimliği

Rusya'nın uzun süren esareti ve asimilasyon politikalarına rağmen Kırgız halkına unutturulamayan Manas Destanı, günümüzde Kırgız kimliğinin, geleneğinin ve kültürünün yeniden keşfedilmesinde ve inşa edilmesinde en önemli rolü oynamaktadır.

Cumhuriyet Dönemi ve Onuncu Yıl Marşı

Türkiye'de cumhuriyetin ilanından sonra yeni ulus kimliğini pekiştirmek, toplumsal heyecanı ortak bir paydada birleştirmek amacıyla pek çok marş oluşturulmuştur. Onuncu Yıl Marşı, müziğin devlet eliyle kimlik inşasında kullanılmasına somut bir örnektir.

Nasrettin Hoca Öykülerinin Küresel Yayılımı

Nasrettin Hoca öykülerinin neredeyse aynı yöntem ve kurguyla Hindistan, Güneybatı Asya, Güney ve Batı Avrupa, ABD ve Batı Afrika'da görülmesi, kültürler arası etkileşimin ve masalların evrensel yayılım gücünün en somut kanıtlarından biridir.

Uygur Türklerinden Osmanlıya Minyatür Sanatı

Türk resim sanatının çizgi, renk ve minyatür desenlerinin Uygur Türklerinden başlayarak Abbasiler devrine, oradan Selçuklu ve Osmanlı dönemlerine kesintisiz bir gelişim çizgisiyle aktarılması, görsel sanatların tarihsel sürekliliğini gösterir.

Mustafa Kemal Atatürk'ün Sanat Görüşü

Atatürk'ün 'Bir millet sanattan ve sanatçıdan yoksunsa tam bir hayata malik olamaz. Sanatsız kalan bir milletin hayat damarlarından biri kopmuş demektir' sözü, sanatın bir toplumun varlığı ve sürekliliği için hayati bir temel olduğunu vurgular.

Tüketim Toplumunda Mekanik Çoğaltım

Modern çağda sanat eserlerinin mekanik çoğaltım teknikleriyle kopyalanıp ucuzlatılması, her sınıftan insanın bunlara ulaşmasını sağlarken, sanat eserinin 'biriciklik' ve 'eşsizlik' niteliğini kaybetmesine ve sanatın sınırlarının belirsizleşmesine yol açmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sanatın antropolojik tanımında 'doğayı taklit etme ve yeniden biçimlendirme' vurgusuna dikkat edin; antropologlar sanatı toplumsal değerlerin yansıması olarak görür.
  • Görsel sanatlarda geleneksel ve modern farkını unutmayın; geleneksel sanat ortak toplumsal simgelere, modern sanat ise şahsi yaratıcılığa dayanır.
  • Osmanlı mezar taşlarındaki sembolleri iyi ayırt edin; erkeklerde mesleğe göre başlıklar (sarıklı, kavuklu vb.), kadınlarda ise çiçekler, duvak ve kırık gül goncası bulunur.
  • Sözlü sanatların üçlü ayrımını (Söylence, Efsane, Masal) karıştırmayın; söylence kutsal/varoluşsal sorulara, efsane yarı gerçek tarihi olaylara, masal ise tamamen kurgusal eğitime yöneliktir.
  • Bektaşilik mimarisindeki '12 köşe' detayının On İki İmam'ı sembolize ettiğini ve bunun sanatın toplumsal kimlik işleviyle doğrudan ilişkili olduğunu unutmayın.
  • Tüketim toplumunda mekanik çoğaltımın sanatın 'biricikliğini ve eşsizliğini' yok ettiğini, kopyalanabilirliğin sanatın sınırlarını belirsizleştirdiğini aklınızda tutun.