Ünite 12: Sosyal ve Kültürel Değişim

Herakleitos'un Nehir Örneği

Yunan filozofu Herakleitos, bir kişinin aynı nehirde iki kez yıkanamayacağını belirterek evrendeki her şeyin sürekli bir değişim içinde olduğunu savunmuştur. İkinci kez girildiğinde nehirdeki su değiştiği gibi, nehre giren insanın kendisi de fiziksel ve psikolojik olarak değişmiş durumdadır.

Alaska'da Yaşam ve Doğal Çevre

Alaska'da kış aylarının uzun ve soğuk olması nedeniyle insanlar zamanlarının çoğunu kapalı alanlarda geçirirler. Ancak sert iklim koşullarına rağmen bölgenin petrol ve zengin yer altı minerallerine sahip olması, Alaskalıların yüksek bir refah düzeyine ulaşmasını sağlamıştır.

Avustralya Yerlileri ve Avcılık-Toplayıcılık

Avustralya'nın bazı bölgelerinde arazi, toprak yapısı ve iklim tarımsal üretime elverişli olmadığı için yerli topluluklar tarım ve hayvancılığa geçememiştir. Bu doğal çevre sınırlılıkları nedeniyle, bu topluluklar yaşamlarını zorunlu olarak avcılık ve toplayıcılıkla sürdürmüşlerdir.

Türkiye'de Cumhuriyet'in İlk Yılları ve Nüfus Politikası

Cumhuriyet'in ilk yıllarında uygulanan sağlık ve kalkınma politikaları ile ülkenin II. Dünya Savaşı dışında tutulması nüfusun hızla artmasını sağlamıştır. Bu durum, ilerleyen yıllarda tarımda makineleşmeyle birleşerek 1950'lerden itibaren kentlere yönelik büyük bir iç göç dalgasına yol açmıştır.

Anahtar Kavramlar

DeğişmeEski ve yeni durum arasındaki farklılaşmaları ya da dönüşüm süreçlerini ifade eden, olumlu ya da olumsuz değer yargısı içermeyen yansız bir kavramdır.

Sosyal ve Kültürel DeğişmeSosyokültürel yapıyı oluşturan toplumsal ilişkiler ağının ve bu ilişkileri belirleyen toplumsal kurumların unsurlarında zaman içinde meydana gelen farklılaşmalardır.

YansızlıkSosyal bilimcilerin değişme olgusunu iyi-kötü, ilerleme-gerileme gibi değer yargılarına başvurmadan, nesnel bir biçimde tanımlama ve analiz etme yaklaşımıdır.

Mekanik DayanışmaDurkheim'a göre, iş bölümünün gelişmediği, nüfus yoğunluğunun düşük olduğu geleneksel kırsal toplumlarda görülen, benzerliklere dayalı toplumsal uyum biçimidir.

Organik DayanışmaDurkheim'a göre, nüfus yoğunluğunun artması ve iş bölümünün gelişmesiyle birlikte modern sanayi toplumlarında ortaya çıkan, farklılaşma ve karşılıklı bağımlılığa dayalı dayanışmadır.

KeşifDoğada zaten var olan ancak daha önce bilinmeyen bir gerçeğin, nesnenin veya boyutun fark edilerek insanlığın bilgi dağarcığına ve kültürüne dahil edilmesidir.

Buluş (İcat)Mevcut bilgi ve unsurların yeni bir biçimde bir araya getirilerek daha önce var olmayan yeni bir araç, yöntem ya da nesnenin ortaya konulması sürecidir.

Sosyal BuluşMaddi olmayan, toplumsal yaşamı ve ilişkileri düzenlemek amacıyla geliştirilen alfabe, anayasa, şirket ve demokrasi gibi kurumsal ve yöntemsel yeniliklerdir.

Yayılma (Difüzyon)Bir toplumda ortaya çıkan kültürel, sosyal veya teknolojik unsurların etkileşim, ticaret, göç gibi yollarla başka toplumlara geçmesi ve benimsenmesi sürecidir.

Asketizm (Dünyevi Sofuluk)Max Weber'in Protestan ahlakında tanımladığı, çok çalışmayı ve üretmeyi teşvik ederken lüks tüketimden, israftan ve hazcılıktan kaçınmayı öngören dinî zihniyettir.

Büyük Adam TeorisiSosyokültürel değişimi ve tarihi olayların akışını yalnızca olağanüstü yeteneklere sahip karizmatik liderlerin ve dâhilerin eylemleriyle açıklayan yaklaşımdır.

Kolektif DavranışGeniş halk kitlelerinin ortak bir amaç, hak arayışı ya da değişim talebi doğrultusunda bir araya gelerek gerçekleştirdiği örgütlü veya yarı örgütlü toplumsal eylemlerdir.

GeriatriDoğum oranlarının düşmesi ve ortalama ömrün uzamasıyla ortaya çıkan yaşlı nüfusun sağlık sorunlarını ve bakımını konu edinen, tıp alanındaki yeni uzmanlık disiplinidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Sanayi Devrimi ve Enerji Kaynakları

Kömür ve ardından elektrik enerjisinin endüstriyel üretimde kullanılmaya başlanması, Sanayi Devrimi'ni tetiklemiştir. Bu teknolojik dönüşüm, aile yapısından çalışma ilişkilerine kadar tüm sosyokültürel yapıyı çok kısa sürede radikal bir biçimde değiştirmiştir.

Demir ve Karbon Alaşımı Olarak Çelik

Maddi buluşlara somut bir örnek olan çelik, doğada doğrudan bulunan bir madde değildir. Bilinen ve var olan demir madeninin belirli oranlarda karbon, magnezyum ve krom gibi elementlerle yeni bir biçimde birleştirilmesiyle elde edilen bir buluştur.

Max Weber ve Protestan Ahlakı

Weber, 1905 tarihli çalışmasında Batı Avrupa'da modern kapitalizmin gelişmesini Protestanlığın Kalvinizm mezhebine bağlar. Kalvinizm, bireyin Tanrı'nın seçilmiş kulu olduğunu kanıtlaması için dünyada çok çalışmasını, üretmesini ve israftan kaçınmasını şart koşmuştur.

Fransız İhtilali ve Seküler İdeolojiler

1789 Fransız İhtilali sonrasında dünyaya yayılan milliyetçilik, eşitlik, özgürlük ve adalet gibi seküler düşünceler, imparatorlukların dağılmasına yol açmıştır. Bu ideolojiler, dünya genelinde hukuk sistemlerini ve yönetim biçimlerini kökten dönüştürmüştür.

1930'lar Almanyası ve Adolf Hitler

Hitler'in yükselişi sadece kişisel özellikleriyle açıklanamaz. I. Dünya Savaşı sonrasında 1930'lar Almanyası'nda yaşanan ağır ekonomik buhran, işsizlik ve sosyal kaos ortamı olmasaydı, Hitler kitleleri peşinden sürükleyecek siyasi zemini ve desteği bulamayabilirdi.

Sınavda Dikkat Et

Sınavda 'değişme' kavramının tanımı sorulduğunda, bunun 'yansız' (nötr) bir kavram olduğunu ve iyi-kötü gibi değer yargıları içermediğini unutma.
Riesman ve teknoloji ilişkisine dikkat et; teknolojik gelişmelerin değişimin en önemli itici gücü olduğunu savunan ismin Riesman olduğu sorulabilir.
Durkheim'ın nüfus, iş bölümü ve dayanışma tipleri (mekanik-organik) arasındaki bağlantıyı iyi öğren; nüfus artışının iş bölümünü zorunlu kıldığını savunur.
Weber ve Protestan Ahlakı sorulursa, Kalvinizm mezhebinin rasyonellik, çok çalışma ve israftan kaçınma (asketizm) ilkelerinin kapitalizmi doğurduğunu hatırla.
Maddi buluşlar ile sosyal buluşlar (alfabe, anayasa, şirket, demokrasi) arasındaki ayrımı bil; hangisinin sosyal buluş olduğu test edilebilir.
Büyük Adam Teorisi'nin eleştirisini aklında tut; liderlerin başarısının kişisel özelliklerinden ziyade dönemin toplumsal ve ekonomik koşullarına bağlı olduğu vurgulanır.