Ünite 10: Sosyal Hizmette Etik İkilemler ve Etik Karar Verme

Elizabethan Yoksul Yasaları (1601)

1601 yılında İngiltere'de kabul edilen bu yasalar, sosyal refahın bir hak mı yoksa bir ayrıcalık mı olduğu tartışmasının tarihsel kökenini oluşturur. Devletin yoksullara yardım etme yükümlülüğünü ilk kez yasal çerçeveye oturtmuş, ancak yardımları hak eden ve hak etmeyen yoksullar olarak ikiye ayırmıştır.

Antle'ın Etik Uygulama Bileşenleri

Antle (2005) tarafından geliştirilen modelde etik uygulamanın dört ayağı tanımlanmıştır: İnsan Hakları (sözleşmeler), Bağlam (yasalar ve işyeri kültürü), Sosyal Hizmet Uzmanı (mesleki etik ve risk toleransı) ve Müracaatçı (kültür, değerler ve kaynaklar). Bu bileşenler empatiyle birbirine bağlanır.

NASW Mesleki Etik Kodları ve Gizlilik

Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği (NASW) tarafından yayınlanan etik kodlar, uzmanın profesyonel hizmet sırasında elde ettiği tüm bilgileri güven içinde tutmasını emreder. Ancak üçüncü şahıslara yönelik ciddi zarar tehditlerinde bu kuralın esnetilebileceğini belirtir.

IFSW ve IASSW Ortak İlkeleri (2004)

Uluslararası Sosyal Hizmet Uzmanları Federasyonu (IFSW) ve Uluslararası Sosyal Hizmet Okulları Derneği (IASSW), 2004 yılında her bireyi bir bütün olarak tedavi etmek, katılım hakkını teşvik etmek ve kendi kaderini tayin etme hakkına saygı duymak üzere ortak küresel etik ilkeler düzenlemiştir.

Anahtar Kavramlar

Etik İkilemBirden fazla mesleki değerin veya etik ilkenin aynı durum içerisinde birbiriyle çatışması ve her iki seçeneğin de kendi içinde ahlaki açıdan savunulabilir olması durumudur. Örneğin, intihar etmek isteyen bir müracaatçının gizlilik hakkı ile yaşam hakkının çatışması bu duruma örnektir.

Dilemmaİki önermesi bulunan ve her iki önermenin yargısı olan kıyaslama ya da insanı istenmeyen iki seçenekten birini seçmeye zorlayan çatışmalı durumdur. Sosyal hizmette çözülmesi zor, belirsizlik barındıran ahlaki problemleri ifade etmek için kullanılır.

Kendi Kaderini Tayin Etme (Self-determination)Müracaatçının kendi yaşamı, tedavisi ve geleceği hakkında kendi kararlarını özgürce verme hakkıdır. Örneğin, bir müracaatçının sunulan sosyal hizmet desteğini veya tedaviyi kendi özgür iradesiyle reddetmesi bu ilke kapsamındadır.

Deontolojik TeorilerEylemlerin ahlaki değerini sonuçlarına göre değil, eylemin kendisinin bir göreve, kurala veya ilkeye uygun olup olmadığına göre değerlendiren felsefi yaklaşımdır. Başkalarının özerkliğine saygı duymayı ve adil davranmayı mutlak bir ödev olarak görür.

Teleolojik TeorilerEylemlerin doğruluğunu veya yanlışlığını, o eylemlerin ürettiği sonuçların iyiliğine veya faydasına dayandıran felsefi yaklaşımdır. Sosyal hizmette en fazla müracaatçı için en yüksek faydayı sağlamayı amaçlayan faydacı yönelimle ilişkilidir.

Sözcüksel Sıralama (Lexical Ordering)John Rawls tarafından ortaya atılan, değerlerin veya ilkelerin birbiriyle çatışması durumunda hangisinin diğerine göre öncelik kazanacağını belirleyen hiyerarşik sıralama yöntemidir. Etik karar verme süreçlerinde belirsizliği azaltmak için kullanılır.

Etik İlkeler ŞablonuDolgoff, Loewenberg ve Harrington tarafından geliştirilen, yedi temel etik ilkeyi önem derecesine göre hiyerarşik olarak sıralayan modeldir. En üst sırada yaşamın korunması ilkesi yer alırken, en alt sırada doğruluk ve tam açıklama ilkesi bulunur.

Yansıtıcı Çerçeve ModeliAntle tarafından geliştirilen ve etik uygulamanın bileşenleri olarak insan hakları, bağlam, sosyal hizmet uzmanı ve müracaatçıyı ele alan modeldir. Bu model, etik karar verme sürecinde empati ve duyarlılığı merkeze alır.

Whistleblowing (İhbar Etme)Bir meslek elemanının, kendi kurumundaki veya meslektaşları arasındaki etik dışı, yasadışı veya usulsüz uygulamaları yetkili mercilere bildirmesidir. Sosyal hizmette meslektaşlar arası ilişkilerde ciddi ikilemlere yol açar.

Tazminat İlkesiSınırlı kaynakların dağıtımında, bireylerin veya grupların geçmişte topluma sundukları katkılar veya uğradıkları haksızlıklar oranında öncelikli olarak desteklenmesini savunan adalet ilkesidir. Kaynak dağıtım kriterlerinden biridir.

Eşitlik İlkesiMevcut sosyal hizmet kaynaklarının, müracaatçılar arasında hiçbir ayrım gözetilmeksizin ve ihtiyaç durumlarına bakılmaksızın herkese eşit miktarda dağıtılmasını öngören dağıtım kriteridir. Sıklıkla ihtiyaç ilkesiyle çatışır.

İhtiyaç İlkesiKıt kaynakların dağıtımında, en dezavantajlı ve en çok gereksinim duyan müracaatçılara öncelik verilmesini savunan kriterdir. Reamer'ın modelinde kaynak dağıtımını yönlendirmesi gereken birincil ilke olarak kabul edilir.

Katkı İlkesiSosyal refah kaynaklarının dağıtımında, bireylerin geçmişte sosyal güvenlik sistemine ödedikleri vergiler veya toplumsal üretime sundukları katkı oranında pay almalarını savunan kriterdir.

Bilgilendirilmiş OnamMüracaatçının, kendisine sunulacak hizmetlerin veya müdahalelerin riskleri, faydaları ve alternatifleri hakkında tam olarak bilgilendirilerek özgür iradesiyle onay vermesidir. Etik karar vermede sürecin şeffaflığını sağlar.

Uygulama BağlamıEtik ikilemin gerçekleştiği kurumsal kültür, işyeri politikaları, yerel yasalar ve müracaatçının içinde bulunduğu sosyo-kültürel çevrenin bütünüdür. Karar verme sürecinde dikkate alınması gereken en önemli dışsal faktörlerdendir.

Diğer Önemli Bilgiler

Osmo ve Landau Araştırması (2006)

Osmo ve Landau tarafından 2006 yılında yapılan ampirik araştırmalar, sosyal hizmet uzmanlarının mesleki etik ilkelere teorik düzeyde büyük önem verdiklerini, ancak pratik etik karar verme süreçlerinde kendi kişisel değerlerinin ve inançlarının çok baskın bir rol oynadığını kanıtlamıştır.

Rawls'un 'A Theory of Justice' Eseri (1971)

John Rawls, 1971 tarihli ünlü eserinde değerler arasında 'sözcüksel sıralama' (lexical ordering) kavramını geliştirmiştir. Bu kavram, etik ikilemlerde hangi değerin diğerine göre öncelikli olarak korunması gerektiğini belirleyen kuramsal bir hiyerarşi sunar.

NLASW Teknoloji ve Kayıt Standartları

Newfoundland ve Labrador Sosyal Hizmet Uzmanları Derneği (NLASW), sosyal hizmet uygulamalarında teknoloji kullanımı ve kayıt tutma süreçlerine yönelik standartlar geliştirmiştir. Bu standartlar, etik karar verme sürecinin adım adım belgelenmesinde uzmanlara yasal rehberlik sağlar.

Ücretli İş (Workfare) Programları

Kamu yardımı alan bireylerin bu yardımların karşılığında çalışmasını veya toplumsal hizmet sunmasını zorunlu kılan programlardır. İşbirliği yapmayan müracaatçıların yardımlarının kesilmesi, sosyal hizmet uzmanları için ciddi bir etik ikilem alanıdır.

Grup Evleri ve Komşuluk Çatışması

Zihinsel engelli bireyler veya eski suçlular için mahallelerde grup evleri tahsis edilmesi kararı, müracaatçıların toplumsal entegrasyon hakları ile mahalle sakinlerinin güvenlik kaygıları ve mülkiyet hakları arasında makro düzeyde bir etik ikilem yaratmaktadır.

Rüşvet ve Gizli Görev Vakası

Gençleri yasadışı ve lisanssız koruyucu ailelere yerleştirmek karşılığında rüşvet alan bir kurumu deşifre etmek için gizli kimlikle içeri sızan sosyal hizmet uzmanının yaşadığı durum, meslektaşlar arası ilişkilerde 'zararı önlemek için aldatma' kullanımına somut bir örnektir.

Solunum Cihazı ve Finansman İkilemi

Sosyal güvencesi yetersiz olan ve ölmekte olan bir hastanın solunum cihazından çekilmesi için hastane yönetiminin sosyal hizmet uzmanından anneyi ikna etmesini istemesi; kurumsal mali çıkarlar, tıp etiği ve müracaatçı savunuculuğu arasındaki ağır çatışmayı gösteren gerçekçi bir vakadır.

Sınavda Dikkat Et

Etik İkilem ile normal problem ayrımına dikkat edin; etik ikilemde her iki seçenek de ahlaki olarak savunulabilir ve doğrudur, belirsizlik buradan doğar.
Reamer'ın 6 temel değerini (hizmet, sosyal adalet, bireyin saygınlığı, insan ilişkileri, dürüstlük, yeterlik) ezberleyin; sınavda Biestek'in ilkeleriyle karıştırılarak sorulabilir.
Etik İlkeler Şablonu'nun sıralamasını mutlaka bilin; sınavda hangi ilkenin diğerinden daha öncelikli olduğu (örneğin yaşamın korunmasının gizlilikten üstün olması) kesinlikle sorulur.
Reamer'ın 5 kuralından oluşan karar verme modelinde, 'yaşamı koruma' hakkının 'yaşam kalitesini artırıcı lüks araçlardan' her zaman üstün olduğunu unutmayın.
Kıt kaynakların dağıtımındaki 4 tarihsel kriteri (eşitlik, ihtiyaç, katkı, tazminat) iyi öğrenin; vaka sorularında bu ilkelerin çatışması üzerinden soru gelebilir.
Meslektaşlar arası ikilemlerde 'whistleblowing' (raporlama) ve 'aldatma' (deception) kavramlarının hangi durumlarda haklı görülebileceğine dair kuramsal tartışmalara odaklanın.