Ünite 10: Hukukta Yaptırım — Önemli Kavramlar

Hukuk kurallarının ihlal edilmesine veya bu kurallara uyulmamasına bağlanan meşru hukuki tepkidir. Örneğin, kırmızı ışıkta geçen sürücüye idari para cezası uygulanması veya hırsızlık yapana hapis cezası verilmesi birer yaptırımdır.

Hapis cezaları, adli para cezaları ve güvenlik tedbirlerinin sadece kanunla konulabileceğini ve kanunda açıkça suç sayılmayan bir fiil için ceza verilemeyeceğini ifade eden temel ceza hukuku ilkesidir. Bu ilke bireylerin hukuki güvenliğini sağlar.

Ölüm cezasının yerine getirilmiş olan, hükümlünün hayatı boyunca devam eden ve sıkı güvenlik rejimine tabi tutulan hapis cezası türüdür. Hükümlüler ancak cezalarının 30 yılını çektikten sonra koşullu salıverilmeden yararlanabilirler.

Süresi bir yıl veya daha az olan süreli hapis cezalarına verilen addır. Hâkim tarafından şartları varsa adli para cezasına veya seçenek yaptırımlara dönüştürülebilir.

Suç işleyen kişilere ceza mahkemeleri tarafından verilen, 5 ila 730 gün arasında belirlenen gün sayısının bir günlük tutarla çarpılması sonucu hesaplanan ve devlet hazinesine ödenen mali yaptırımdır.

İşlenen bir suç ile ilgili veya suçun işlenmesinde kullanılan belirli bazı eşya ya da suçtan elde edilen kazançların mülkiyetinin devlete aktarılması şeklinde uygulanan bir güvenlik tedbiridir.

İdarenin kendi kamu düzenini ve iç işleyişini sağlamak amacıyla mahkeme kararına gerek duymaksızın doğrudan tek taraflı idari işlemle tesis ettiği caydırıcı kararlardır.

Özel hukukta bir kimsenin hukuka aykırı eylem veya sözleşmeye aykırılık nedeniyle uğradığı maddi veya manevi zararın giderilmesi amacıyla ödenen parasal tutardır.

Zarar veren kişinin, zarar görenin malvarlığında meydana getirdiği eksilmenin veya hasarın birebir aynısını yerine koyması suretiyle zararı gidermesidir. Örneğin kullanılamaz hale getirilen aracın yerine aynı marka ve model bir araç alınıp verilmesi.

Hukuk düzeninin izin vermediği, kusurlu ve hukuka aykırı bir fiille başkasına zarar verilmesidir. Hukuka aykırı fiil, kusur, zarar ve nedensellik bağı olmak üzere dört ana unsurdan oluşur.

Sözleşmenin hiç veya zamanında ya da gereği gibi ifa edilmemesi nedeniyle alacaklının uğradığı, kaçırılan kârları da kapsayan zarardır.

Bir sözleşmenin geçersizliği veya feshedilmesi nedeniyle, o sözleşmenin geçerliliğine inanarak ve güvenerek yapılan masraflardan (noter, pul, yol giderleri) doğan zarardır.

Bir hukuki işlemin kurucu unsurlarından birinin veya birkaçının hiç bulunmaması halinde ortaya çıkan en ağır geçersizlik durumudur. İşlem hukuken hiç doğmamış kabul edilir.

Kurucu unsurları tamam olan bir hukuki işlemin emredici hukuk kurallarına, kamu düzenine veya ahlaka aykırı olması nedeniyle baştan itibaren geçersiz sayılmasıdır.

Özel hukuktan kaynaklanan bir borcun veya hakkın borçlu tarafından kendiliğinden yerine getirilmemesi durumunda icra daireleri aracılığıyla devlet gücü kullanılarak zorla yerine getirilmesidir.