← Ünite 9

Ünite 9: Özel Hukuk Alanında Haklar — Önemli Kavramlar

Hak
Hukuk düzeni tarafından kişilere tanınan, korunan ve yararlanılması hak sahibinin kendi iradesine bırakılan hukuki menfaatlerdir. Devlet gücü ve yaptırımı ile desteklenen özel hukukun temel kavramıdır.
Özel Hak
Özel hukuk kurallarından doğan ve kişilerin birbirlerine karşı sahip oldukları hukuki yetkilerdir. Kamu haklarından farklı olarak eşitlik ve genellik ilkelerine dayanır.
Malvarlığı Hakları
Para ile ölçülebilen ve ekonomik bir değeri bulunan, kişilerin maddi menfaatlerini koruyan haklardır. Mülkiyet hakkı ve alacak hakkı buna örnek olup kural olarak başkalarına devredilebilir ve mirasçılara geçer.
Kişilik Hakları
Kişinin malvarlığına girmeyen, para ile ölçülemeyen ve sahibine moral/manevi yarar sağlayan haklardır. Şeref, haysiyet, vücut tamlığı gibi değerleri kapsar; devredilemez ve kural olarak mirasçılara geçmez.
Bağımsız Haklar
Başka bir hakka bağlı olmaksızın hak sahibinin doğrudan doğruya sahip olduğu haklardır. Mülkiyet ve alacak hakkı bağımsız haklar olup üçüncü kişilere devredilebilir ve mirasçılara intikal edebilir.
Bağımlı (Fer'i) Haklar
Asıl bir bağımsız hak bulunmaksızın var olamayan, doğumu, devamı ve sona ermesi asıl alacağa veya hakka bağlı olan haklardır. Faiz alacağı, cezai koşul, ipotek ve dava masrafları fer'i haklara örnektir.
Yenilik Doğuran Haklar
Tek taraflı bir irade beyanıyla yeni bir hukuki durum yaratan, mevcut durumu değiştiren veya tamamen ortadan kaldıran haklardır. Şarta bağlanamazlar, zamanaşımına uğramazlar ve kullanıldıktan sonra geri dönülemezler.
SponsorluReklam Alanı · 300 × 250
Alelade (Yenilik Doğurmayan) Haklar
Kullanılmalarıyla yeni bir hukuki durum ortaya çıkarmayan, var olan durumu sürdüren haklardır. Anne ve babanın çocuk üzerindeki velayet hakkı kapsamındaki terbiye etme yetkisi bu haklardandır.
Şahsa Sıkı Sıkıya Bağlı Haklar
Kullanılmasına sadece hak sahibinin karar verebildiği, doğrudan kişi varlığını ilgilendiren devredilemez haklardır. Nişanı bozma, manevi tazminat isteme veya boşanmaya karar verme bu haklardandır.
Mutlak Haklar
Hak sahibine en geniş yetkileri veren ve herkese karşı ileri sürülebilen haklardır. Herkes bu hakka saygı göstermekle yükümlüdür (pasif yükümlülük); zamanaşımına uğramazlar ve kanunda sınırlı sayıdadırlar.
Nispi Haklar
Herkese karşı değil, sadece belirli bir hukuki ilişkinin borçlusu olan kişi veya kişilere karşı ileri sürülebilen alacak haklarıdır. Taraflar arasındaki sözleşme özgürlüğü gereğince çeşitlendirilebilirler.
Güçlendirilmiş Alacak Hakları
Nispi nitelikteki kişisel hakların tapu kütüğüne şerh verilmesiyle üçüncü kişilere karşı da ileri sürülebilir hale getirilmiş şeklidir. Alım, ön alım, geri alım, kira ve taşınmaz satış vaadi kanunda sınırlı sayıda sayılan örneklerindendir.
Aslen Kazanma
Bir hakkın daha önce hiç kimseye ait olmaması veya önceki hak sahibinden bağımsız olarak ilk kez kazanılması durumudur. Taşınırlarda sahipsiz malı edinme (ihraz) ve taşınmazlarda sahiplenme (işgal) bu yollardandır.
Tesisen Kazanma
Hak sahibinin mülkiyet veya asıl hakkı kendisinde kalmak şartıyla, malı başkasına devretmeden üçüncü bir kişi lehine yeni bir hak (örneğin geçit irtifakı veya rehin) kurmasıdır.