← Ünite 2
Davranış Bilimleri

Ünite 2: Güdüleme ve Güdüleme Kuramları

Abraham Maslow ve İhtiyaçlar Hiyerarşisi
Ünlü psikolog Abraham Maslow, insan güdülerinin evrensel bir hiyerarşisi olduğunu savunmuştur. Bu hiyerarşi en altta fizyolojik ihtiyaçlarla başlar, güvenlik, ait olma, sevgi-takdir ile devam eder ve en üst basamakta kendini gerçekleştirme ile son bulur.
Frederick Herzberg'in Çift Faktör Çalışması
Herzberg, 'İşinizde kendinizi ne zaman en iyi hissedersiniz?' sorusundan yola çıkarak çift faktör kuramını geliştirmiştir. Kuram; motivasyon sağlayıcı faktörler ile ücret ve çalışma koşullarını kapsayan hijyen (destekleyici) faktörleri birbirinden ayırır.
David McClelland ve Başarı İhtiyacı Teorisi
McClelland, ihtiyaçların öğrenmeyle kazanılabileceğini öne sürmüştür. İnsanı etkileyen üç temel ihtiyacın ilişki kurma, güç kazanma ve başarma ihtiyacı olduğunu belirtmiş, özellikle başarı güdüsünün bireyleri gerçekçi hedeflere yönelttiğini vurgulamıştır.
Clayton Alderfer'in ERG Modeli
Alderfer, Maslow'un teorisini yeniden ele alarak ihtiyaçları Var olma (Existance), Ait olma (Relatedness) ve Gelişme (Growth) olarak üç kategoriye indirgemiştir. Modelinde doyumsuzluk sonucu ortaya çıkan hüsran-gerileme ilkesini literatüre kazandırmıştır.

Anahtar Kavramlar

GüdüOrganizmayı belirli bir hedefe yönelten, davranışları başlatan, yönlendiren ve sürdüren içsel enerjidir. Örneğin, susayan bir bireyi su bulmaya iten içsel güç bir güdüdür.
İhtiyaçİnsanda eksiklik veya yoksunluk hissi uyandıran, içsel ve dışsal, psikolojik ya da fizyolojik her tür faktördür. Örneğin, vücuttaki su miktarının azalması biyolojik bir ihtiyaç doğurur.
DürtüDaha çok biyolojik kökenli, anlık ve evrensel tepkilere neden olan fizyolojik gerginlik halidir. Örneğin, açlık ve susuzluk durumları birer dürtü olarak sınıflandırılır.
HomeostaziCanlının içsel dengesini koruma ve kararlı bir fizyolojik-psikolojik durum sürdürme eğilimidir. İhtiyaçlar bu dengeyi bozar, tatmin edildikten sonra tekrar homeostazi sağlanır.
Birincil GüdülerBireyin doğuştan getirdiği, öğrenilmemiş ve türsel devamlılığı sağlayan evrensel güdülerdir. Açlık, susuzluk, cinsellik ve annelik güdüsü bu kapsamdadır.
İkincil (Sosyal) GüdülerDoğuştan gelmeyen, sosyal, kültürel ve bireysel deneyimlerle sonradan öğrenilen güdülerdir. Başarma, güç kazanma, birlikte olma ve sosyal kabul görme bu türdendir.
Kapsam Kuramlarıİnsanı harekete geçiren içsel faktörlere (ihtiyaçlar, değerler) ağırlık veren güdüleme teorileridir. Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi ve Herzberg'in Çift Faktör kuramı buna örnektir.
Süreç KuramlarıBireyin davranışı üzerinde çevresel etkenlerin, beklentilerin ve bilişsel süreçlerin rolünü inceleyen güdüleme teorileridir. Vroom'un Bekleyiş Kuramı ve Adams'ın Eşitlik Teorisi süreç kuramıdır.
Kendini GerçekleştirmeMaslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisinin en üst basamağında yer alan, bireyin yeteneklerini geliştirme ve potansiyelini tam anlamıyla ortaya koyma ihtiyacıdır.
Hijyen FaktörleriHerzberg'ün teorisinde doğrudan motive etmeyen ancak bulunmadığında huzursuzluk yaratan, ücret, çalışma koşulları ve iş güvenliği gibi destekleyici unsurlardır.
ERG TeorisiAlderfer tarafından geliştirilen; insan ihtiyaçlarını var olma, ait olma ve gelişme olmak üzere üç grupta inceleyen ve hüsran-gerileme varsayımını savunan kuramdır.
ValensVroom'un bekleyiş teorisinde, insanın belli bir hedefe ulaşmada duyduğu arzunun şiddeti veya ödüle atfettiği değerdir (-1 ile +1 arasında değer alır).
Olumlu Pekiştirmeİnsanın belli bir davranışta bulunması ve bunu sürdürmesi için teşvik edilmesi amacıyla ödüllerin kullanıldığı yönetim psikolojisi yöntemidir.
Eşitlik TeorisiAdams tarafından geliştirilen; iş görenlerin iş ilişkilerinde adalet, hakkaniyet ve eşit muamele görme isteğini merkeze alan güdüleme kuramıdır.
Öz-Belirleme KuramıDeci ve Ryan tarafından geliştirilen; bireylerin özerklik, yeterlilik ve ilişkilenme olmak üzere üç temel psikolojik ihtiyaca dayalı güdülendiğini savunan çağdaş kuramdır.
Hüsran-GerilemeAlderfer'in ERG teorisinde yer alan; insan üst düzey bir ihtiyacını karşılayamadığında alt düzeydeki ihtiyacına geri dönmesi durumunu ifade eden kavramdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Vroom'un Bekleyiş Teorisi Formülasyonu

Vroom, motivasyonun temelinde valens ve beklentinin olduğunu savunmuş ve bunu matematiksel olarak 'Motivasyon = Valens x Bekleyiş' şeklinde formüle etmiştir. Kişinin ödüle verdiği değer ile çabanın ödül getireceğine olan inancı motivasyonu belirler.

Lawler ve Porter'ın Geliştirilmiş Modeli

Lawler ve Porter, Vroom'un bekleyiş teorisine eklemeler yaparak yüksek çabanın her zaman yüksek başarıya ulaştırmayacağını, kişinin yeterli bilgi ve beceriye sahip olması gerektiğini savunmuşlardır.

B. F. Skinner ve Davranış Şartlandırma

Pavlov ve Thorndike'ın çalışmalarından etkilenen Skinner, davranışların karşılaştıkları sonuçlar tarafından şartlandırıldığını savunmuştur. Olumlu pekiştirme, olumsuz pekiştirme, son verme ve cezalandırma yöntemlerini yönetim psikolojisine kazandırmıştır.

J. S. Adams'ın Eşitlik Teorisi

Adams, iş görenlerin iş ilişkilerinde adalet ve hakkaniyet kurallarına uygun yönetim beklediğini belirtmiştir. Bireylerin girdilerini ve çıktılarını başkalarıyla karşılaştırarak eşitlik algıladıklarında motive olduklarını öne sürmüştür.

Deci ve Ryan'ın Öz-Belirleme Kuramı

Amerikalı psikologlar Edward L. Deci ve Richard M. Ryan tarafından 1985 yılında geliştirilen bu kuram; özerklik, yeterlilik ve ilişkilenme olmak üzere üç temel psikolojik ihtiyacı ve içsel motivasyonun sürekliliğini inceler.

Annelik Gücünün Benzersiz Konumu

Metinde yer alan bilgilere göre analık güdüsü; koruma, bakım ve şefkat öğelerini barındırır. Annelik güdüsünün açlık, susuzluk ve cinsellik gibi temel birincil güdülerden bile daha güçlü bir güdü olduğu kabul edilmektedir.

Thorndike'ın Etki Kanunu

Thorndike tarafından ortaya atılan etki kanununa göre; kişi kendini mutlu eden veya ihtiyaçlarını karşılayan davranışları tekrarlar, acı veren veya cezalandırılan davranışlardan ise kaçınır.

Kartalın Yeniden Doğuş Metoforu

Ünitede yer alan örnek olayda, 70 yıla kadar yaşayan kartalların 40 yaşındayken pençelerini, gagasını ve tüylerini yenilemek için 150 günlük acılı bir yeniden doğuş süreci yaşadığı, bu metaforun eski alışkanlıklardan kurtulmayı simgelediği anlatılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • İhtiyaçların doğuştan geldiği, isteklerin ise sonradan öğrenildiği ayrımına sınavda dikkat edin; karıştırılması sık görülen bir çelendiricidir.
  • Fizyolojik ihtiyaçların tatmin edildikçe şiddetinin azaldığı ve ikame edilebildiği, ancak psikolojik ihtiyaçların ikame edilemediği kuralını unutmayın.
  • Maslow'un İhtiyaçlar Hiyerarşisi ile Alderfer'in ERG teorisinin basamak farklarını ve Alderfer'in 'hüsran-gerileme' kavramını iyi kavrayın.
  • Herzberg'in Çift Faktör Kuramı'nda 'hijyen faktörleri'nin tek başına motive edici olmadığını, sadece eksikliğinde huzursuzluk yarattığını sakın atlamayın.
  • Vroom'un Bekleyiş Teorisi formülünün (Motivasyon = Valens x Bekleyiş) sınavda sayısal veya kavramsal yorum sorularında karşınıza çıkabileceğini unutmayın.
  • Skinner'ın Davranış Şartlandırma kuramındaki olumlu pekiştirme, olumsuz pekiştirme ve son verme kavramlarının tanımlarını karıştırmamak için örnekleri gözden geçirin.
  • Birincil güdülerin (açlık, susuzluk, cinsellik, annelik) öğrenilmemiş ve doğuştan olduğunu, ikincil güdülerin ise sosyal öğrenmeyle kazanıldığını daima akılda tutun.