Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Milletlerarası Çalışma Teşkilatı (ILO) tarafından kabul edilen standartlar, üye ülkelerin sosyal güvenlik sistemlerini asgari bir düzeyde birleştirmeyi ve çalışanların haklarını korumayı amaçlar. Bu çerçevede, üye devletlerin onayladığı sözleşmeler, ulusal mevzuatın şekillenmesinde ve sosyal yardım mekanizmalarının kurulmasında temel birer kılavuz niteliğindedir. Sözleşmeler, ekonomik ve tedavi imkanları yeterince gelişmemiş olan ülkeler için geçici istisnalar tanıyarak, kademeli bir uyum sürecine olanak sağlar.
Sözleşmenin uygulanmasında, üye devletlerin onay belgelerinde hangi sosyal güvenlik kollarını (bölümlerini) kabul ettiklerini açıkça belirtmeleri zorunludur. Belirlenen asgari normlara ulaşmak için üye devletler, korunan nüfus oranlarını, yardım sürelerini ve finansman modellerini ILO standartlarına uygun şekilde düzenlemekle yükümlüdür. Bu düzenlemeler, sadece çalışanları değil, onların aile bireylerini ve bakmakla yükümlü oldukları kişileri de kapsayacak şekilde geniş bir koruma şemsiyesi sunar.
Sözleşme kapsamında sağlanan yardımların finansmanı, dar gelirli kimseleri ağır bir yük altında bırakmayacak şekilde kolektif olarak tasarlanmalıdır. Primler, vergiler veya her iki yöntemin birleşimiyle oluşturulan bu finansman modelinde, çalışanlardan alınacak primlerin toplamı, sağlanan yardımların yarısını aşamaz. Devlet, sosyal güvenlik sisteminin mali dengesini korumak ve aktüeryal hesaplamaları periyodik olarak yapmakla genel sorumlu konumundadır.
Sağlık yardımları, korunan kimselerin sağlık durumları gerektirdiği durumlarda koruyucu ve tedavi edici hizmetlerin sunulmasını teminat altına alır. Yardım yapılacak haller, sebebi ne olursa olsun hastalık hali, gebelik, doğum ve bunların doğurduğu neticeler olarak tanımlanmıştır. Sağlanan asgari yardımlar arasında pratisyen ve mütehassıs hekim muayeneleri, ilaç temini ve gerektiğinde hastaneye yatırma gibi temel tıbbi hizmetler yer alır.
Hastalık ödeneği ise, hastalıktan ileri gelen ve kazancın geçici olarak durmasına yol açan iş göremezlik hallerinde devreye girer. Bu ödenek, periyodik ödemeler şeklinde hesaplanır ve suiistimalleri önlemek amacıyla belirli bir staj süresini tamamlamış sigortalılara verilir. ILO standartlarına göre, hastalık durumunda periyodik ödemelerin süresi vaka başına en az 26 hafta olarak sınırlandırılabilir; ancak geçici istisnalardan yararlanan ülkelerde bu süre 13 haftaya kadar düşürülebilir.
Sağlık yardımları ve hastalık ödeneklerinin sunulmasında, devlet daireleri ve yetkili müesseseler korunan kişileri genel sağlık servislerine başvurmaya teşvik etmekle yükümlüdür. Ayrıca, hastaların tedavi masraflarına katılımı (katkı payı) talep edilecekse, bu katılımın ilgili kişiye ağır bir mali yük getirmeyecek şekilde, makul düzeyde belirlenmesi şart koşulmuştur.
İşsizlik yardımları, çalışmaya muktedir ve iş almaya hazır olan bir kimsenin, uygun bir iş bulamaması nedeniyle kazancının geçici olarak kesilmesi durumunda sağlanır. Korunan kimselerin kapsamı, toplam işçi ve hizmetlilerin en az yüzde ellisini içermelidir. İşsizlik ödeneği, olayın devamı süresince periyodik ödemeler şeklinde verilir; ancak bu süre 12 aylık bir dönem içinde en az 13 hafta (belirli durumlarda 26 hafta) olarak sınırlandırılabilir. İlk 7 günlük işsizlik süresi için ödeme yapılmaması hakkı saklı tutulmuştur.
İhtiyarlık yardımları, mevzuatla belirlenen belirli bir yaşın üzerindeki kişilere sağlanan yaşlılık aylıklarını kapsar. Standart yaş sınırı kural olarak 65'tir; ancak ülkedeki yaşlı nüfusun çalışma gücü ve demografik yapısı göz önünde bulundurularak yetkili makamlarca daha yüksek bir yaş sınırı da belirlenebilir. İhtiyarlık aylığına hak kazanabilmek için 30 yıllık prim ödeme veya çalışma süresi ya da 20 yıllık ikamet süresi gibi staj şartları aranabilir.
İhtiyarlık yardımlarının devamlılığı, yaşlılık halinin sürdüğü dönem boyunca garanti altına alınır. Hak sahibinin sigortalı bir işte çalışmaya devam etmesi veya gelirinin belirli bir sınırı aşması durumunda, ulusal mevzuata göre aylıkların durdurulması veya indirilmesi yönünde düzenlemeler yapılabilir. Bu durum, sosyal güvenlik sistemlerinin mali sürdürülebilirliğini koruma amacına hizmet eder.
İş kazaları ve meslek hastalıkları durumunda sağlanan yardımlar; geçici iş göremezlik, kazanma gücünün kısmen veya tamamen kaybı ve aile reisinin ölümü durumunda dul ve yetimlerin geçim kaybını kapsar. Bu kapsamda sunulan sağlık yardımları, pratisyen ve uzman hekim tedavilerinin yanı sıra diş tedavisi, protez temini, gözlük verilmesi ve mesleki rehabilitasyon hizmetlerini de içerir. Çalışma gücü azalan kişilerin işe yeniden alıştırılması için rehabilitasyon müesseseleriyle iş birliği yapılması zorunludur.
Analık yardımları ise gebelik, doğum ve bunlardan kaynaklanan rahatsızlıklar nedeniyle çalışamayan kadın sigortalılara veya sigortalı erkeklerin eşlerine yönelik koruyucu yardımlardır. Analık durumunda sağlanacak periyodik ödemelerin süresi en az 12 hafta olarak belirlenmiştir. Ulusal mevzuatta işten kalma süresinin daha uzun öngörüldüğü durumlarda, ödeme süresi bu yasal sürenin altına indirilemez.
İş kazası ve analık durumlarında sağlanan nakdi yardımlar, periyodik ödemeler şeklinde gerçekleştirilir. İş kazalarından kaynaklanan sürekli iş göremezlik durumlarında, iş göremezlik derecesinin çok düşük olması veya toplu ödenen sermayenin verimli kullanılacağından emin olunması şartıyla, periyodik ödemeler sermayeye dönüştürülerek toptan ödenebilir.
Zorla Çalıştırmanın Kaldırılması Sözleşmesi (105 sayılı ILO Sözleşmesi), insan onurunu ve temel haklarını korumayı amaçlayan en kritik uluslararası belgelerden biridir. Sözleşmeyi onaylayan her üye devlet; siyasi bir cebir, cezalandırma veya ideolojik muhalefeti bastırma aracı olarak hiçbir şekilde zorla veya mecburi çalıştırmaya başvurmamayı taahhüt eder. Bu yasak, modern çalışma yaşamının özgürlükçü yapısının korunması açısından hayati önem taşır.
Sözleşme kapsamında zorla çalıştırmanın yasaklandığı diğer durumlar arasında; ekonomik kalkınma amacıyla el emeğinin seferber edilmesi, bir çalışma disiplini yöntemi olarak kullanılması, grevlere katılan işçileri cezalandırma tedbiri olarak uygulanması ve ırki, sosyal, ulusal veya dini ayrımcılık vasıtası yapılması yer alır. Üye devletler, bu tür uygulamaları derhal ve tamamen ortadan kaldırmak için etkili önlemler almakla yükümlüdür.
Türkiye tarafından da onaylanan bu sözleşme, çalışma hayatında her türlü angaryanın ve zorlamanın önüne geçilmesini yasal güvenceye bağlar. Sözleşmenin kesin onama belgeleri Milletlerarası Çalışma Bürosu Genel Müdürüne gönderilerek tescil edilir ve uluslararası düzeyde denetime tabi tutulur.