Ders Raporu
Ana Sayfa » Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı » Makine Güvenliği » Makine Risk Değerlendirmesi Eğitim Modülleri Modül 3: Mekanik Korumalar
← Makine Risk Değerlendirmesi Eğitim Modülleri Modül 3: Mekanik Korumalar
Ders Raporu

Makine Risk Değerlendirmesi Eğitim Modülleri Modül 3: Mekanik Korumalar

Sektör Rehberleri » Makine Güvenliği » Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı · 2 ünite

Konu Özeti

Ünite 1: Makine Risk Değerlendirmesi

Makine koruma, endüstriyel ortamlarda çalışanların güvenliğini en üst düzeyde sağlamak amacıyla geliştirilen, makinelere yönelik fiziksel ve sistemsel koruyucu önlemler bütünüdür. Bu önlemlerin temel amacı, makinenin çalışma döngüsü sırasında ortaya çıkan kesme, ezilme, sıkışma veya parça fırlaması gibi tehlikeli durumlara karşı çalışanların maruziyetini engellemek ve tehlikeli bölgelere yetkisiz ya da kazara erişimi imkansız hale getirmektir. Ülkemizde makine koruyucularının tasarımı ve uygulanması, 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 30. Maddesi kapsamında yürürlüğe konulan yönetmelikler ve özellikle 'İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği' hükümlerine tabidir.

Ünite 2: 6. Tehlikeli Bölgeye Tüm Vücut Erişimi

Endüstriyel çalışma ortamlarında makine emniyetinin en kritik unsurlarından biri, operatörlerin veya diğer çalışanların tehlikeli bölgelere tüm vücutlarıyla erişmesini engellemektir. Standartlar, tehlikeli bölgeyi çevreleyen koruyucu yapıların açıklık boyutlarına göre tüm vücut erişim riskini sınıflandırır. Slot (kanal) tipi açıklıklarda açıklık boyutunun (e) 180 mm'den büyük olması, kare veya yuvarlak açıklıklarda ise bu boyutun 240 mm'den büyük olması durumunda, koruyucu yapının arkasındaki tehlikeli bölgeye tüm vücutla girilebileceği kabul edilir.

Öne Çıkan Kavramlar

Statik KorumaMakinenin tehlikeli bölümlerini fiziksel olarak çevreleyen, normal çalışma döngüsünde açılmayan ve sabitlenmiş fiziksel bariyerlerdir. Örneğin, bir konveyörün dönen tamburlarını tamamen kapatan ve vidalarla sabitlenmiş metal paneller bu koruma türüne girer.
Dinamik KorumaMakinenin tehlikeli hareketleriyle etkileşimli çalışan, gerektiğinde açılabilen ancak açıldığında güvenlik mekanizmalarıyla makineyi durduran hareketli koruma sistemleridir. Örneğin, bir freze tezgahının interlok şalterli koruyucu kapağı açıldığında iş milinin dönmesini durdurur.
Sabit KoruyucuTS EN ISO 14120'ye göre, makinenin tehlikeli bölgelerini kalıcı olarak çevreleyen ve açılması veya çıkarılması için mutlaka özel bir alet (anahtar, tornavida vb.) kullanımını gerektiren koruyuculardır.
Kilitli Koruyucu (İnterloklu)Makine çalışırken tehlikeli alanlara erişimi engelleyen ve koruyucu açıkken makinenin çalışmasını durduran veya başlamasını engelleyen, TS EN ISO 14119 standardına uygun güvenlik tertibatlı koruyuculardır.
ESPE (Electro-Sensitive Protective Equipment)Tehlikeli bölgelere insan veya uzuv yaklaşımını fiziksel bir engel olmaksızın algılayan ve makineyi güvenli duruma getiren elektro-hassas koruyucu ekipmanlardır. Işık perdeleri ve lazer alan tarayıcılar en yaygın ESPE örnekleridir.
TS EN ISO 12100Makinelerin tasarım aşamasında risk değerlendirmesi ve risk azaltma hiyerarşisinin nasıl uygulanacağını, tehlikelerin nasıl tanımlanacağını belirleyen temel makine emniyeti standardıdır.
TS EN ISO 13857Üst ve alt uzuvların (el, kol, parmak, ayak, bacak) makinenin tehlikeli alanlarına ulaşmasını engellemek için gerekli olan asgari güvenlik mesafelerini ve koruyucu açıklık boyutlarını belirleyen standarttır.
TS EN ISO 14120Makinelerde kullanılan sabit ve hareketli koruyucuların (muhafazaların) tasarımı, yapımı, malzeme seçimi ve mekanik dayanıklılık gereksinimlerini tanımlayan uluslararası standarttır.
Mesafeli Sabit KoruyucuTehlikeli bölgeyi tamamen kapatmayan ancak boyutları ve tehlikeli alana olan uzaklığı sayesinde buraya fiziksel erişimi engelleyen, TS EN ISO 13857'deki güvenlik mesafelerine göre konumlandırılan sabit koruyucudur.
Kendiliğinden Kapanan KoruyucuBir iş parçası makineye girdiğinde veya çıktığında mekanik olarak otomatik olarak açılan ve işlem tamamlandığında kendi kendine tekrar kapanarak tehlikeli bölgeyi örten hareketli koruyucu türüdür.
Ayarlanabilir KoruyucuYapılacak operasyonun veya işlenecek parçanın boyutlarına göre konumu, yüksekliği veya açıklık derecesi manuel ya da otomatik olarak ayarlanabilen koruyucu sistemleridir.
Kilitleme Tertibatlı ve Kilitlenebilen KoruyucuKapak kapatılıp kilitlenene kadar makinenin çalışmasına izin vermeyen ve makine çalışırken oluşan tehlikeli hareketler (atalet dahil) tamamen durana kadar kapağın açılmasını fiziksel olarak engelleyen sistemdir.
Açıklık Boyutu (e değeri)TS EN ISO 13857 standardında güvenlik mesafesi hesaplanırken kullanılan; kare açıklığın kenar uzunluğunu, yuvarlak açıklığın çapını veya slot şeklindeki açıklığın en dar boyutunu ifade eden parametredir.
Atalet RiskiMakinenin enerjisi kesildikten sonra bile dönen veya hareket eden ağır parçaların (volan, testere vb.) momentum nedeniyle bir süre daha hareket etmeye devam etmesiyle oluşan mekanik tehlike durumudur.
Tüm Vücut ErişimiOperatörün veya bir çalışanın vücudunun tamamıyla koruyucu bariyerleri aşarak tehlikeli bölgeye girmesi durumudur. Slot tipi açıklıklarda e > 180 mm, kare/yuvarlak açıklıklarda e > 240 mm olduğunda bu risk ortaya çıkar.
Slot Tipi AçıklıkGenişliği yüksekliğine göre oldukça fazla olan, kanal veya yarık şeklindeki açıklıklardır. Bu tip açıklıklarda tüm vücut erişimini engellemek için maksimum sınır 180 mm olarak belirlenmiştir.
Kilit-Etiketleme (LOTO)Tehlikeli bölgeye tüm vücut erişimi riskinin bulunduğu durumlarda uygulanan, makinenin enerjisinin kesilip kilitlenmesini ve etiketlenmesini içeren prosedürel bir güvenlik önlemidir.
Işık PerdesiTehlikeli bölge sınırına yerleştirilen, kızılötesi ışınlar yardımıyla bir nesnenin veya insanın geçişini algılayıp makineyi anında durduran optoelektronik bir güvenlik cihazıdır.
Basınç MatıÜzerine basıldığında ağırlığı algılayarak bağlı olduğu güvenlik sistemine sinyal gönderen ve makinenin çalışmasını durduran, zemine yerleştirilen ek koruyucu donanımdır.
ISO/TR 20218-2 Ek AEndüstriyel robotlarda güvenlik tasarımı konusunu ele alan ve robot hücrelerindeki manuel yükleme alanlarında tüm vücut girişini önleyici boyutlandırma örnekleri sunan teknik rapordur.
Eğimli YüzeylerRobot hücresi veya koruyucu yapıların giriş alanlarına, çalışanların burayı bir basamak olarak kullanıp tırmanmasını önlemek amacıyla eklenen açılı emniyet yapılarıdır.
Tünel Biçimli Sabit KapamaOperatörün tehlikeli bölgeye erişmesini engellerken, işlenen malzemenin veya parçanın tünel içinden geçerek güvenle iletilmesini sağlayan sabit koruyucu yapıdır.
Güvenlik Mesafesi (sd)Tünel tipi koruyucularda, tünelin tehlike bölgesine olan uzaklığı (sd1) ile tünel uzunluğunun (sd2) toplamından oluşan ve güvenliği garanti eden toplam mesafedir.
Helezon İletim MekanizmasıDönen bir vida veya spiral yardımıyla parça ve malzeme iletimi sağlayan, açıklık boyutu ve güvenlik mesafesi standartlarına (örn. Tablo 3) tabi olan mekanik sistemdir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda risk seviyesine göre yükseklik sınırlarına dikkat et: Düşük risk için en az 2500 mm, yüksek risk için en az 2700 mm yükseklik şartı aranır. Bu iki sayısal değer doğrudan soru olarak gelebilir.
  • İnterloklu koruyucu kapakların çalışma mantığını unutma: Kapağın kapatılması makineyi asla kendiliğinden çalıştırmamalıdır, her zaman ek bir başlatma (start) komutu gerekir.
  • Atalet (momentum) kelimesini gördüğünde aklına 'kilitlenebilen interlok' (Guard Locking) gelsin: Makine kapatılsa bile dönmeye devam eden tehlikeli parçalar varsa, kapak tamamen durana kadar kilitli kalmalıdır.
  • Açıklık boyutu 'e' parametresinin tanımlarına odaklan: Kare için kenar, yuvarlak için çap ve slot için en dar boyut esas alınır. Sınavda yanıltıcı olarak 'en geniş boyut' yazabilirler.
  • Sabit koruyucu tanımındaki 'özel alet' detayını unutma: Bir koruyucunun sabit kabul edilebilmesi için tornavida, anahtar gibi aletler olmadan sökülememesi gerekir. Elle sökülenler sabit koruyucu değildir.
  • Tablo 7 alt uzuv güvenlik mesafelerinin (sh) giysi ve ayakkabı durumundan bağımsız olduğunu ve 14 yaş üzeri için geçerli olduğunu aklında tut, sınavda 'ayakkabı tipine göre değişir' gibi çeldiricilere düşme.
  • Slot tipi açıklıklar için 180 mm, kare/yuvarlak açıklıklar için 240 mm sınır değerlerini asla karıştırmayın; sınavda bu iki sayısal değerin eşleşmesi doğrudan sorulabilir.
  • Koruyucu yapı yüksekliğinde 1400 mm sınırına dikkat edin; bu değerin altındaki yapılar için ek güvenlik önlemlerinin (aktif cihazlar veya prosedürler) zorunlu olduğunu unutmayın.
  • Tünel tipi koruyucu formülünde güvenlik mesafesinin sd = sd1 + sd2 şeklinde toplama işlemiyle bulunduğunu ve tünel şekli ile açıklık boyutuna (e) bağlı olduğunu aklınızda tutun.
  • Helezon mekanizmalarında 120 mm ve altındaki açıklıklar için standart güvenlik mesafesinin 850 mm olduğunu sayısal bir eşleştirme sorusu olarak bekleyin.
  • Eğimli yüzeylerin eklenme amacının 'basamak olarak kullanılmayı/tırmanmayı önlemek' olduğunu, bunun bir tasarım önlemi olduğunu unutmayın.