İnfografik
← Ünite 11
Zor Koşullarda Yaşam

Ünite 11: Doğada Başımıza Gelebilecek Olaylarla Başa Çıkmak

1999 Marmara Depremi
Bu metinde doğrudan geçmemekle birlikte, tsunami ve zemin hareketleri konusunda Türkiye'nin riskli olduğunu hatırlatan bir örnek olaydır. Deniz tabanı hareketleri tsunamiyi tetikleyebilir.
Camp Yangını (2018)
ABD'nin Kaliforniya eyaletinde 8 Kasım 2018'de başlamış, 620 km2 alanı etkilemiş ve 88 kişinin ölümüne yol açmıştır. Orman yangınlarının yıkıcılığına dair somut bir örnektir.
Orhun Nehri (Moğolistan)
Donmuş nehirlerin üzerinde yürünmesine veya futbol oynanmasına örnek olarak verilen, buzun tehlikeli olabileceği bir lokasyondur.
Taşyaran Kanyonu (Uşak)
Yazarın buz üzerinde yürüme deneyimini gerçekleştirdiği, buzun hem keyif hem de risk unsuru olduğu bir doğa alanıdır.

Anahtar Kavramlar

TsunamiDeniz tabanındaki deprem, volkan patlaması veya zemin kayması sonucu oluşan uzun periyotlu dev dalgalardır. Kıyı suyunun aniden çekilmesi, tsunaminin en önemli habercisidir.
ÇığDağlık bölgelerde kar kütlelerinin dengesinin bozulmasıyla oluşan ve saatte 150 km hıza ulaşabilen kar akışıdır. Kurtulmak için çığa dik yönde hareket etmek gerekir.
Kayan KumlarBataklık benzeri, su ve kum karışımıyla oluşan emici zeminlerdir. Mücadele etmek batmayı hızlandırır, sakin kalarak su yardımıyla gevşetilmesi gerekir.
Rip AkıntısıKıyıya çarpan dalgaların geri dönerken oluşturduğu, kıyıya dik ve çok güçlü denize doğru akıntılardır. Kurtulmak için akıntıya karşı değil, kıyıya paralel yüzülmelidir.
YıldırımBulut ile yer arasında oluşan yüksek gerilimli elektrik boşalmasıdır. Açık arazideyken çömelip parmak uçlarında durmak, metal eşyalardan uzaklaşmak korunma sağlar.
HipotermiVücut ısısının hayati fonksiyonları sürdüremeyecek kadar düşmesidir. Kutup ortamlarında veya buzlu suya düşüldüğünde en büyük ölüm nedenidir.
Buzul ÇatlağıBuzulların hareketliliği sonucu oluşan derin yarıklardır. Geçerken ip birliği yapmak ve zemini batonla kontrol etmek hayati önem taşır.
DehidrasyonVücudun aşırı su kaybetmesi durumudur. Çölde veya kutuplarda kar yiyerek su ihtiyacını gidermeye çalışmak vücudu daha çok susuz bırakır.
Volkan BombasıVolkanik patlama sırasında havaya fırlayan, 1000°C sıcaklığa ulaşabilen ve çok hızlı hareket eden kızgın kaya parçalarıdır.
KümülonimbusYıldırım olayının gerçekleşmesine neden olan dikey gelişmeli, sağanak yağış ve şimşek ile karakterize olan bulut türüdür.
ParatonerYüksek binaları ve yapıları yıldırımın yıkıcı etkisinden korumak için kullanılan, elektriği toprağa ileten cihazdır.
SığınakDoğada mahsur kalındığında, dış etkenlerden (güneş, soğuk, vahşi hayvanlar) korunmak ve kurtarma ekiplerince fark edilmek için yapılan barınaktır.
İp BirliğiBuzul veya tehlikeli dağlık alanlarda grup üyelerinin birbirine iple bağlanarak düşme riskine karşı birbirlerini emniyete almalarıdır.
VahaÇöl ortamında suyun bulunduğu, yaşamın devam edebildiği nadir yeşil alanlardır. Çölde kaybolanlar için hayati bir hedef noktasıdır.
KarbonmonoksitKar fırtınasında araç içinde motor çalıştırıldığında egzoz tıkanması sonucu biriken, kokusuz ve öldürücü gazdır.
BalaklavaKış şartlarında yüzü ve başı soğuktan korumak için kullanılan, sadece gözlerin açıkta kaldığı özel başlıktır.
Topoğrafik HaritaYeryüzü şekillerini ve yükseltileri gösteren haritalardır. Çölde yön bulmak ve rota belirlemek için GPS ile birlikte kullanılır.
SinyalizasyonKurtarma ekiplerine yer bildirmek için ayna, parlak metal veya duman gibi yöntemlerle yapılan görsel işaretlerdir.
Zemin KaymasıDeniz tabanında veya yamaçlarda toprağın dengesini kaybederek yer değiştirmesidir; tsunamilerin ana nedenlerinden biridir.
Gölge DehliziÇölde güneşin yakıcı etkisinden korunmak için kumun kazılarak içine girildiği serin sığınak alanlarıdır.
Ultraviyole (UV)Güneşten gelen ve cilde/gözlere ciddi zarar veren ışınlardır. Sıcak havalarda şapka ve güneş gözlüğü ile korunulmalıdır.
İyonlaştırıcı MalzemeYıldırımı kendine çeken metalik veya yüksek yapılı cisimlerdir. Yıldırım riski olan havalarda bunlardan uzak durulmalıdır.
Hava BoşluğuÇığ altında kalındığında nefes alabilmek için ellerle yüz önünde oluşturulan küçük boşluktur.
Kurtarma RotasıDoğada kaybolunduğunda yerleşim yerine ulaşmak için izlenen, genellikle dere yataklarını takip eden güvenli yoldur.

Diğer Önemli Bilgiler

Yıldırım Sıcaklığı

Yıldırımın çarptığı hava sütununun sıcaklığı 15.000 °C'ye kadar çıkabilir. Bu enerji saniyenin milyonda biri kadar sürede açığa çıkar.

Yıldırım Çarpma Olasılığı

Bir insana yıldırım çarpma olasılığı yaklaşık 600 binde birdir. Yıldırım çarpan birine dokunmak elektrik çarpması yaratmaz.

Rip Akıntısı Hızı

Rip akıntıları saniyede 1-2 metre hıza ulaşabilir. Bu hız, profesyonel yüzücülerin bile akıntıya karşı yüzmesini imkansız kılar.

Tsunami Hızı

Tsunami dalgaları okyanuslarda saatte 800 kilometre hıza ulaşabilir. Kıyıya yaklaştıklarında ise hızları saatte 100 kilometrenin üzerine çıkar.

Çığ Hızı

Hızını almış bir çığ, saatte 150 kilometre hıza ulaşabilir. Bu nedenle çığdan kaçmak oldukça zordur.

Volkanik Kaya Sıcaklığı

Volkanik patlamalarda havaya fırlayan kızgın kayalar 1.000 °C sıcaklığa kadar çıkabilir. Bu kayalar binaları ateşe verebilir.

Ağrı Dağı Buzul Geçişi

5000 metre civarında buzul geçişi yapılırken ip birliği kullanılması, dağcılıkta güvenlik için temel bir örnektir.

Çöl Rüzgar Hızı

Çölde rüzgar hızı bazen saatte 130 kilometreye kadar çıkabilir, bu da kum fırtınalarının başlamasına neden olur.

Güneş Koruma Faktörü

Sıcak havalarda güneşin zararlı etkilerinden korunmak için en az 30 faktörlü güneş kremi kullanılması önerilmektedir.

Alpler'de Kurtarma Süresi

Alpler'de bir buzul çatlağı kazası haber alındıktan sonra kurtarma ekiplerinin ulaşması yaklaşık yarım saat sürebilmektedir.

Himalayalar'da Kurtarma Süresi

Coğrafi zorluklar nedeniyle Himalayalar'da bir buzul çatlağı kazasına müdahale süresi, Alpler'e göre çok daha uzun sürebilir.

Sınavda Dikkat Et

  • Sınavda 'ilk yapılacak şey' sorularına dikkat edin; çoğu durumda ilk adım cep telefonuyla konum göndermektir.
  • Bataklık ve rip akıntısı gibi konularda 'fiziksel mücadele' her zaman yanlıştır; sakin kalmak ve akışa uymak (akıntıya paralel yüzmek gibi) esastır.
  • Yıldırım ile ilgili sorularda metalik eşyalardan ve yüksek objelerden uzak durulması gerektiğini unutmayın.
  • Tsunami ve çığ gibi doğal afetlerde kaçmak yerine, yüksek yere çıkmak veya çığa dik yönde hareket etmek gibi spesifik kurtulma yöntemlerini ezberleyin.
  • Yangın anında kapı kontrolü ve dumanlı ortamdan çıkış (sürünerek) gibi güvenlik adımları sınavda sıkça sorulabilir.