Ünite 10: Osmanlı'da İşçi Hareketleri; Boykotlar ve 1908 Öncesi Grevler — Önemli Kavramlar

Osmanlı Türkçesinde işçi terk etme, iş durdurma ve grev anlamına gelmektedir. Çalışma hayatında ücret veya şartların düzeltilmesi amacıyla işçilerin toplu olarak işi bırakmasını ifade eder.

Bir işi veya davranışı yapmama kararı alma durumudur. Metinde özellikle yabancı ülke menşeli (Avusturya, Yunanistan, İtalya) malların alınmaması ve limanlarda hamallar tarafından taşınmaması şeklinde uygulanmıştır.

İşçilerin, işlerini ellerinden alacağı ve işsiz kalacakları korkusuyla fabrika, mekanik aletler ve makineleşmeye karşı gösterdikleri şiddet içeren tepki yöntemidir. Örn. 1851 Samakov dokuma atölyesi saldırısı.

Osmanlı çalışma hayatında işçilerin uyuşmazlıklarda ilk olarak devlete başvurarak yardım ve arabuluculuk talep etmesi, devletin de baba şefkatiyle meseleye yaklaşması durumudur.

Grev yapan işçilerin yerine işveren tarafından çalıştırılmak üzere getirilen veya greve katılmayarak çalışmaya devam eden kişidir. Osmanlı'daki grevlerde grev kırıcılarına karşı genellikle tehdit ve saldırılar görülmüştür.

Eski Osmanlı esnaf ve zanaat teşkilatında meslek icra edebilmek için gereken tekel hakkı veya ruhsattır. Gediklerin kaldırılması hamalların ve işçilerin tekelini bitirerek şirketler karşısında zayıflamalarına yol açmıştır.

Limanlarda ve nehirlerde yük ve yolcu taşımacılığında kullanılan büyük kayık veya mavnaları idare eden, liman işçileri sınıfına dâhil çalışanlardır.

Gemilerle kıyı arasında yük ve yolcu taşımacılığında kullanılan 'mavna' adı verilen deniz taşıtlarını kullanan liman işçisidir. Hamallar ve sandalcılarla birlikte rıhtım eylemlerinde önemli rol oynamıştır.

Limanda, rıhtımda ve gümrükte vapur ile depo arasında yük taşıyan, Osmanlı son dönem işçi hareketlerinde ve boykotlarda (özellikle Avusturya ve Yunanistan boykotlarında) en ön safta yer alan emekçi kesimidir.

Osmanlı'da tütün üretim ve ticaretini tekelinde bulunduran yabancı ortaklı reji idaresine ait fabrikalardır. Örn. Cibali reji fabrikası işçilerinin yeni havan makinelerine karşı yaptığı grevler.

1905 yılında Kavala'da tütün işçilerinin haklarını savunmak ve eylemlerini organize etmek amacıyla kurulan erken dönem işçi cemiyetlerinden biridir.

Ocak 1908'de İstanbul'da ekmek işçileri (hamurkârlar) tarafından kurulan ve işçi eylemlerini yürüten mesleki örgüttür.

Osmanlı İmparatorluğu'nun dış borçlarını yöneten ve idare eden uluslararası borçlar idaresidir. İtalya boykotu sürecinde buradaki İtalyan işçiler de işten çıkarılmıştır.

Osmanlı'da askeri kıyafetlerin üretildiği imalathanedir. Buradaki işçiler ödenmeyen ücretlerini alabilmek için 1826 yılında 5 ay süreyle iş bırakmıştır.

Osmanlı'nın ana tersanesi ve gemi yapım merkezidir. Buradaki işçiler 1861 yılında uzun süre ödenmeyen ücretleri nedeniyle işi terk etmiştir.