Ünite 11: II. Meşrutiyet ve Sonrasında Osmanlı'da Grevler — Önemli Kavramlar

Çalışanların, çalışma şartları, ücretler veya haklar konusunda anlaşmazlık yaşanması neticesinde yaptıkları işi toplu olarak reddedişinden kaynaklanan iş durdurma eylemidir. Örneğin, 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte Osmanlı işçileri tütün, demiryolu ve gıda gibi pek çok sektorda grev silahını yoğun şekilde kullanmıştır.

İşçilere işe başlamadan önce işyerinde uygulanan toplu iş sözleşmesine taraf olan sendikaya üye olmaları ve çalıştıkları süre boyunca üyeliklerini devam ettirme zorunluluğunu getiren zorunlu sendikacılık şeklindeki sendika güvenliği türüdür. Bu koşul, işçilerin sendikalı kalmasını ve işveren karşısında toplu güç oluşturmasını güvence altına almayı amaçlar.

İşçi ve işveren taraflarının talepler üzerinde karşılıklı anlaşmaya varmasıyla greve başlanmasının önüne geçilmesi veya hali hazırda başlayan grevin sona erdirilmesi durumudur. Örneğin, Ta'til-i Eşgal Kanunu ile kamu hizmeti niteliğindeki işlerde grev öncesi uzlaşma süreci zorunlu kılınmıştır.

II. Meşrutiyet'in ilanında kilit rol oynayan ve sonrasında iktidara gelen siyasi teşkilattır. Hükümet olarak ilk dönemde işçi desteğini kazanmak için çalışma hayatına yönelik düzenlemeler vadetmiş, ancak artan grevler karşısında zamanla kolluk kuvvetleriyle müdahale yolunu seçmiştir.

1908 yılının Ekim ayında, artan yoğun grev dalgasını ve toplu iş uyuşmazlıklarını düzenlemek amacıyla çıkarılan yasadır. Demiryolu, liman ve aydınlatma gibi kamuya yönelik kritik alanlarda grev yapılmadan önce uzlaşma sürecine başvurulmasını zorunlu kılan kısıtlayıcı bir nitelik taşımıştır.

Osmanlı'da tütün alım satım ve üretim imtiyazını elinde bulunduran yabancı sermayeli büyük tekel şirkettir. Dönemde tütün işçilerinin ve kaçak tütün satan halkın tepki gösterdiği başlıca imtiyazlı kurumlar arasında yer almıştır.

İşçilerin haksız yere işten çıkarılmasını önleyen, iş akdinin feshini belirli yasal kurallara bağlayan ve çalışanlara güvence sunan yasal koruma mekanizmasıdır. Osmanlı döneminde bu mevzuatın yetersiz olması, işverenlerin grevci işçileri kolayca işten çıkarmasına zemin hazırlamıştır.

Ekonomik ve çalışma şartlarından ziyade doğrudan siyasi bir amacı, protestoyu veya olayı hedef alan iş bırakma eylemidir. Metinde örneklenen tek siyasi grev, Eylül 1908'de Selanik'i ziyaret eden Bulgarları protesto etmek amacıyla kahve ve otel garsonlarının iş bırakmasıdır.

Osmanlı Devleti'nin İstanbul'da bulunan ana denizcilik ve tersane üretim merkezidir. Bu kurumda çalışan işçiler, savaşlar dönemi ve nitelikli işgücü kıtlığı nedeniyle elde ettikleri alternatif iş bulma imkanını grev sürecinde bir koz olarak kullanabilmiştir.

Padişah tarafından yayınlanan ve ferman niteliği taşıyan resmi belgedir. II. Meşrutiyet sonrasında yayınlanan Hattı Hümayun'un 6. maddesi herkesin istediği kişilerle toplanma hakkına sahip olduğunu belirtmiştir.

Osmanlı döneminde genel asayişi, güvenliği ve kolluk hizmetlerini yürütmekle görevli olan bakanlık veya nezarettir. 1908 grevleri sırasında gazetelere ilanlar vererek grevcileri uyarmış ve gerekirse gözaltına alınacaklarını bildirmiştir.

İstanbul'da boğaz ulaşımını ve vapurlarla yolcu taşımacılığını gerçekleştiren köklü bir denizcilik şirketidir. Dönem içinde İdare-i Mahsusa çalışanlarının rakip gördükleri bu şirketin faaliyetlerine ve kurumun idari yapısına karşı tepki gösterdikleri bilinmektedir.

İstanbul'da faaliyet gösteren ve çok sayıda işçinin istihdam edildiği büyük tütün üretim kompleksidir. 1919-1922 dönemi grevlerinde Cibali tütün işçilerinin cemiyet öncülüğünde iş bırakma eylemleri gerçekleştirdiği belirtilmiştir.

İstanbul'un deri sanayi merkezi olan Kazlıçeşme bölgesinde çalışan ve çalışma şartlarının iyileştirilmesi için sendikalı/cemiyetli mücadele yürüten işçi kesimidir. 1919 sonrasında cemiyet öncülüğünde grev yapan gruplar arasında yer almıştır.

Osmanlı devletine ait veya devlet denetiminde deniz taşımacılığı yürüten önemli bir kurumdur. Bu kurumda çalışan işçiler, rakip gördükleri Şirket-i Hayriye'nin çalışmasına ve kurumun idari yapısının değiştirilmesine yönelik taleplerle eylemler yapmıştır.

Temel tüketim mal ve hizmetlerinin fiyat değişimlerini ölçerek hayat pahalılığını hesaplayan istatistiki ölçüttür. 1909 sonrasında tütün işçileri tarafından enflasyon karşısında eriyen maaşların düzeltilmesi için geçinme indeksine göre ücret artışı yapılması talep edilmiştir.