← Ünite 6
İktisada Giriş 2

Ünite 6: PARA

19. Yüzyıl Fransa'sında Çift Metal Oranı
19. yüzyılın başlarında Fransa'da çift metal sistemi uygulanırken altın ve gümüş paralar arasında 1'e 16 oranında sabit bir değişim oranı belirlenmiştir. Bu yasal düzenlemeye göre 1 gram altın sikke, tam olarak 16 gram gümüş sikkeye eşit kabul edilmiştir.
Türkiye'de Para Basma Yetki Dağılımı
Türkiye Cumhuriyeti'nde kağıt para basma yetkisi münhasıran Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası'na (TCMB) verilmişken, madeni ufaklık (bozuk) paraları basma yetkisi Hazine'ye (Darphane ve Damga Matbaası Genel Müdürlüğü) aittir.
Gümüş Para Sisteminin Tarihsel Sonu
19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren dünya genelinde gümüş madeninin değerinde yaşanan büyük düşüşler, gümüşün para esası olma özelliğini kaybettirmiş ve ülkelerin bu sistemi terk ederek altın esasına geçmelerine yol açmıştır.
Altın Külçe Esası Uygulaması
Birinci Dünya Savaşı sonrasında ülkeler altın sikke basımının zorluğu nedeniyle altın külçe esasına geçmişlerdir. Bu uygulamada Merkez Bankası banknot getirenlere altın sikke yerine sadece büyük miktarlı altın külçeler teslim etmiştir.

Anahtar Kavramlar

Mal ParaHem mal olarak kullanıldığında kendi başına bir değeri olan hem de değişim aracı olarak kabul gören altın, gümüş gibi paralardır. Bu paraların nominal değeri ile maden değeri birbirine eşittir.
Temsili ParaAltın ve gümüş paraların taşınma ve saklanma zorlukları nedeniyle ortaya çıkan, kağıt veya senet şeklindeki ödeme araçlarıdır. Altın ve gümüş sertifikaları ile banknotlar bu gruba girer.
BanknotPara basmaya yetkili resmi veya özel bankalar tarafından çıkarılan, talep edildiğinde altına çevrilebilen ve %100 maden karşılığı bulunmayan borç senetleridir. Günümüzde bu yetki merkez bankalarındadır.
Kağıt ParaMaddi değeri sadece kağıt ve mürekkep maliyetinden oluşan, ancak devletin yasal zorunluluğu ve gücü sayesinde yüksek satın alma gücüne sahip olan itibari para çeşididir.
Bozuk ParaKüçük değerli ödemeleri ve küsuratları karşılamak amacıyla Hazine tarafından basılan, maden değeri üzerindeki nominal değerden daha düşük olan ufaklık paralardır.
Asli ParaBir ekonomide tedavülde bulunan kağıt para (banknot) ile ufaklık madeni paraların (bozuk para) toplamından oluşan yasal ödeme aracıdır.
Kaydi ParaTicari bankalar tarafından vadesiz mevduat hesapları yoluyla yaratılan, fiziksel bir varlığı olmayan ancak çek veya kartlar aracılığıyla hesaptan hesaba aktarılan banka parasıdır.
Gresham KanunuÇift metal para sistemlerinde, yasal değerleri eşit ancak piyasa değerleri farklı iki para tedavüldeyken, kötü paranın (değeri düşen) iyi parayı (değeri yüksek olan) tedavülden kovması durumudur.
Para TalebiKişi ve kurumların ödemelerini yapabilmek veya fırsatları değerlendirmek amacıyla yanlarında ya da vadesiz banka hesaplarında tutmak istedikleri nakit para miktarıdır.
Muamele GüdüsüEkonomik birimlerin günlük normal alışverişlerini ve rutin harcamalarını gerçekleştirmek amacıyla yanlarında nakit para bulundurma isteğidir.
İhtiyat GüdüsüKişilerin veya firmaların hastalık, kaza, yangın gibi beklenmeyen veya tam tahmin edilemeyen acil harcamalar için nakit para saklama eğilimidir.
Spekülasyon GüdüsüGelecekteki fiyat ve faiz oranı dalgalanmalarından yararlanarak kâr elde etmek amacıyla nakit para elde tutma güdüsüdür.
KonvertibiliteBir ülke parasının, diğer ülke paralarına veya altın gibi kıymetli madenlere hiçbir kısıtlama olmaksızın serbestçe çevrilebilme özelliğidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Altın Kambiyo Esası

Altın rezervi yetersiz olan ülkelerin uyguladığı bu sistemde, ulusal para doğrudan altına değil, parası altına bağlanmış (konvertibl) başka bir güçlü yabancı ülke parasına (örneğin ABD Doları) endekslenmiştir.

Parkinson Kanunu ve Para İlişkisi

Metinde anahtar kavramlar arasında yer alan Parkinson Kanunu, harcamaların her zaman elde edilen gelir düzeyine yükseleceğini ve dolayısıyla para talebinin gelir artışıyla birlikte kaçınılmaz olarak artacağını savunur.

Klasik İktisatçıların Para Talebi Yaklaşımı

Klasik iktisat teorisinde para sadece bir değişim (mübadele) aracı olarak kabul edilir. Bu nedenle Klasiklere göre insanlar sadece günlük alışverişlerini (muamele) gerçekleştirmek amacıyla para talep ederler.

Gelişmekte Olan Ülkelerde Spekülasyon

Gelişmiş ülkelerde spekülasyon faaliyetleri ağırlıklı olarak tahvil ve hisse senedi piyasalarında yürütülürken, gelişmekte olan ülkelerde daha çok altın, arsa ve konut gibi taşınır/taşınmaz mallar üzerinden yapılmaktadır.

Sosyal Güvencenin İhtiyat Talebine Etkisi

Bir ülkede sosyal güvenlik sisteminin, sağlık sigortalarının ve işsizlik fonlarının gelişmiş ve yaygın olması, bireylerin gelecek kaygısını azaltarak ihtiyat güdüsüyle nakit para tutma talebini önemli ölçüde düşürür.

Sınavda Dikkat Et

  • Sertifika ve Banknot ayrımına dikkat edin: Sertifikalarda %100 altın/gümüş karşılığı bulunurken, banknotlarda %100 karşılık bulunmaz.
  • Para basma yetkilerini karıştırmayın: Kağıt parayı Merkez Bankası, madeni (bozuk) parayı ise Hazine basar.
  • Gresham Kanunu'nun tanımını iyi bilin: Sınavlarda 'Kötü para iyi parayı kovar' ilkesi doğrudan sorulmaktadır.
  • Para talebi güdülerinin faiz duyarlılığını unutmayın: Muamele ve ihtiyat güdülerinin faize duyarlılığı çok azken, spekülasyon güdüsünün faize duyarlılığı çok yüksektir.
  • Tahvil fiyatı ile faiz ilişkisini aklınızda tutun: Faiz oranları ile tahvil fiyatları arasında her zaman ters yönlü bir ilişki vardır.
  • Asli para tanımına dikkat edin: Kağıt para ile bozuk para toplamının 'asli para' olarak adlandırıldığını unutmayın.