← Ünite 3
Sosyal Güvenlik Teorisi

Ünite 3: Sosyal Güvenlik Tehlikeleri

Sosyal Güvenlik Tehlikelerinin Evrenselliği
Tehlikeler dünya kurulduğundan beri mevcuttur ve üniversaldır. Hiçbir ferdin 'Ben hastalanmayacağım, kaza geçirmeyeceğim' demesine imkân yoktur. Bu nedenle sosyal güvenlik ihtiyacı insanlıkla yaşıttır.
Grup Büyüklüğü ve Riskin Derecesi İlişkisi
10.000 kişilik bir gruptaki %1'lik ölüm sapması 100 vaka iken, grup 1.000.000 kişiye çıktığında belirsizlik alanı 1.000'e çıkar ancak nispi oran %0.01'e iner. Grup büyüdükçe nispi belirsizlik azalır.
Trafik Kazası ve Muhataralı Durumlar
Trafik kazası ile malûliyet tehlikesi daima mevcuttur. Dikkatsiz araç kullanımı, görmede zayıflık, içkili sürüş, bozuk frenler, kabaklaşmış lastikler, sis ve buzlu yollar kazayı artıran muhataralı durumları oluşturur.
Teknolojik Gelişmeler ve Kaza Potansiyeli
Buhar gücünün kullanılmasından önceki dönemde trafik sadece yaya ve atlı arabalardan ibaretti. Günümüzde motorlu taşıt yoğunluğunun artması ve sun'i kimyevi maddelerin yanıcı/patlayıcı özellikleri kazaların dehşetini artırmıştır.

Anahtar Kavramlar

Sosyal SigortaSosyal güvenliğin temel vasıtası olan, kişilerin arzu ve iradesiyle veya kanuni zorunlulukla katıldığı, prim ödeme karşılığında belirli bir tehlike vuku bulduğunda ödeme yapılmasını öngören müessesedir. Örnek olarak, trafiğe çıkabilmek için mecburi yapılan trafik sigortası gösterilebilir.
RiskSigortacılık dilinde malî kayıp veya hasarın belirsizliğini ifade eden kavramdır. Risk, kesinlik içermez ve sigorta sistemi bu belirsizliğin varlığına dayanır. Örneğin, tek işçisi olan bir işverenin işçisinin hastalanma ihtimali düşük olsa da belirsizlikten ötürü risk derecesi %100'dür.
Tehlikeİrademizin ve isteğimizin dışında vuku bulması muhtemel, mümkün veya mutlak olan, mal ve can kayıpları doğuran olaylardır. Yangın tehlikesi, ölüm tehlikesi ve hastalık tehlikesi bu duruma örnek teşkil eder.
Riskin DerecesiBeklenen hadise ile fiili hadise arasındaki muhtemel değişme (sapma) miktarı ile ölçülen belirsizlik derecesidir. Grup büyüdükçe nispi olarak riskin derecesi (belirsizlik alanı) düşer.
MuhataraBir tehlikeden doğan kaybetme, zarara uğrama veya hasar ihtimalindeki artışı ifade eden kavramdır. Örneğin, bozuk fren, kabaklaşmış lastikler veya sisli hava trafik kazası tehlikesini artıran birer muhataralı durumdur.
Fizikî Tehlikelerİnsan bünyesinin ve fizyolojisinin maruz kaldığı; hastalık, analık, malûliyet, yaşlılık, kazalar ve ölüm gibi tehlikeler grubudur.
İktisadî Tehlikelerİşsizlik ve aile gelirinin bilhassa çocuk sayısına bağlı olarak yetersiz kalması gibi, bireylerin geçim kaynaklarını tehdit eden ekonomik kökenli tehlikelerdir.
Sürekli TehlikelerOrtaya çıktığında etkileri uzun vadeli veya kalıcı olan; yaşlılık, ölüm, malûliyet ve sürekli iş göremezlik gibi sosyal güvenlik tehlikeleridir.
Kısa Vadeli TehlikelerGeçici nitelik taşıyan ve genellikle kısa sürede bertaraf edilmesi gereken işsizlik, hastalık ve analık gibi tehlike türleridir.
Demografik ŞartlarNüfusun yaş bünyesi, doğurganlık derecesi, nüfus artış hızı, ölüm oranları, cinsiyet oranları ve bağımlılık oranları gibi nüfus yapılarını inceleyen şartlardır.
Endüstri CasusluğuÇok büyük finansman kaynakları tüketilerek ve yıllar süren araştırmalar sonucu elde edilen yeni buluşlar, tip, formül ve işletme planlarının yasadışı yollarla çalınmasıdır.
Biyolojik Tehlikelerİnsan organizmasının kendi doğal ömrü çerçevesinde ihtiyarlaması ve ölmesi ile gözle görülen/görülmeyen canlıların (mikroplar, zehirli hayvanlar) insana verdiği zararlar sonucunda çalışma gücünün kaybıdır.
Sosyal GüvenlikFertlerin ve toplumun karşılaşabileceği fizikî, iktisadî, biyolojik ve sosyal tehlikelerin zararlarından kurtulma veya uğranılan zararları telâfi etme garantisine sahip olmasıdır.

Diğer Önemli Bilgiler

Tabiî Afetlerle Mücadele ve İktisadi Kalkınma

Deprem, sel, fırtına ve erozyon gibi tabiî afetleri durdurmak imkânsızdır ancak şiddetine dayanacak binalar yapmak mümkündür. Bir ülkenin iktisadi kalkınması, bu doğal kuvvetlerin etkilerini azaltabilme derecesiyle ölçülür.

Biyolojik Mücadele ve Mikroorganizmalar

İnsan ile doğadaki milyarlarca canlı arasında sürekli bir kavga vardır. Bilinen ve bilinmeyen mikropların hastalık yapması, köpek ısırması veya yılan sokması, insanın çalışma gücünü tehlikeye atan biyolojik sahnelerdir.

İktisadî Tehlikeler Olarak Enflasyon ve Konjonktür

Merkezi planlamalarla bile tam olarak kontrol edilemeyen iktisadi hadiseler; havaların kötü gitmesiyle ürün azlığını, planlama hatalarını, enflasyonu, deflasyonu ve konjonktür dalgalanmalarını tetikleyerek gelir yetersizliği yaratır.

Aile Gelirinin Bölünmesi ve Çocuk Sayısı

Sabit bir gelir, eşin çalışmaması halinde evlenme ile ikiye bölünür. Her çocuğun doğumuyla bu bölünme ve yetersiz hâle gelme süreci devam eder; bu durum gelişmiş ülkelerde sosyal güvenliğin temel iktisadî meselelerinden biridir.

Askerlik Hizmetinin Gelir Üzerindeki Etkisi

Mecburi askerlik hizmetinin bulunduğu ülkelerde, ailenin geçimini sağlayan ana kazancın sahibi askere gittiğinde, geride kalan aile gelir kesilmesi ve şiddetli yetersizlik tehlikesiyle karşı karşıya kalır.

Fikrî Değerler Üzerinde Hırsızlık

Hırsızlık sadece mal varlığına karşı değil, iktisadî değerler haline gelen fikrî değerler üzerinde de gerçekleşebilir. Başkasının kitabını kendi imzasıyla neşretmek veya endüstri casusluğu yoluyla formül çalmak bu kapsamdadır.

Sınavda Dikkat Et

  • Risk ile tehlike kavramlarını birbirine karıştırmayın; risk belirsizliği, tehlike ise zarar doğurma ihtimali olan hadiseyi ifade eder.
  • Riskin derecesi ile kaybetme şansının farklı şeyler olduğunu unutmayın; kaybetme şansı %0 veya %100 olduğunda belirsizlik (risk derecesi) sıfırdır.
  • Sürekli tehlikeler (yaşlılık, ölüm, maluliyet) ile kısa vadeli tehlikelerin (işsizlik, hastalık, analık) sınıflandırmasını mutlaka ezberleyin.
  • Tehlike kaynaklarının 3 tane olduğunu unutmayın: İnsanlar, tabiat kuvvetleri ve iktisadî hadiseler.
  • Aile gelirinin yetersizliği ve işsizliğin 'iktisadî tehlikeler' sınıfına girdiğini, analık ve hastalığın ise 'fizikî/biyolojik' kategoride yer aldığını karıştırmayın.
  • Grup büyüdükçe nispi risk derecesinin (belirsizlik alanının) azaldığı kuralını aklınızda tutun.