← Ünite 2
Sosyal Güvenlik Teorisi

Ünite 2: Sosyal Güvenliği Doğuran Şartlar

Amerika'da Kızılderili Katliamı
Avrupalıların Amerika kıtasındaki sömürge faaliyetleri sırasında, vatanlarını ve hürriyetlerini savunan Kızılderilileri ateşli silahlarla katlederek kökünü kazımaları tarihin en büyük katliamlarından biri olarak kaydedilmiştir.
Afrika'dan Siyah Derili Sömürüsü
Avrupalılar keşifler sonrasında Afrika'daki madenleri ve hammaddeleri sömürmek üzere siyah derili insanları kırbaç altında çalıştırmış, buhar makinesinin gemilere tatbikine kadar taşıma işlerinde de bu insanları kürek çektirerek kullanmışlardır.
Buhar Makinesinin Fabrikaya Etkisi
1730'larda makinelerin icat edilip sanayiye aktarılmasıyla fabrikalar doğmuş, Avrupa'da 50 yıl içinde şehir işgücü tamamen fabrikalara kayarak küçük sanayi sistemini ortadan kaldırmıştır.
1780'lerin Sanayi Darboğazı
1780'lerde sanayi hızla kurulmaya devam ederken şehirlerdeki işgücü tükenmiş, köylüler ise derebeylerinin emrinde olduğu için sanayi ilk darboğazını yaşayarak Fransız İhtilali'nin zeminini hazırlamıştır.

Anahtar Kavramlar

Küçük SanayiSanayi inkılâbından önce el aletleri ve işgücüne dayalı, usta-kalfa-çırak ilişkilerinin hâkim olduğu küçük dükkânlarda yapılan üretim sistemidir. Bu sistemde çalışanlar arasında sınıf farkı bulunmadığından tehlikeler kendi kendine yardımlaşma ile atlatalabiliyordu.
LoncaUstaların mensup oldukları meslek dallarına göre mecburi olarak kurdukları mesleki teşekküllerdir. Sahip oldukları sandıklar sayesinde üyelerine gerekli sosyal güvenliği sağlarken, yarı dini yapısıyla ahlaki ve yardımlaşma esaslı bir çalışma düzeni kurmuşlardır.
Atom AilesiSanayi inkılâbı sonrasında hızlı göç ve zorlu yaşam şartları nedeniyle geniş aile yapısının daralmasıyla ortaya çıkan küçük (çekirdek) aile tipidir. Bu aile yapısı, bireyleri geleneksel sosyal yardımlaşma ağlarından yoksun bırakmıştır.
Teneke MahalleleriSanayi devrimi sonrasında köylerden şehirlere gelen yığınların yerleştiği, hiçbir altyapı tesisine sahip olmayan ve aşırı yoksulluğun hüküm sürdüğü yeni şehir mahalleleridir.
Sosyal SigortaFertlerin iradesi dışında uğradıkları tehlikelerin yarattığı gelir ve kazanç kayıplarını insan haysiyetine yaraşır bir geçim seviyesinde tazmin etmeyi amaçlayan, kanunla kurulan ve genellikle mecburi olan müessesedir.
Büyük Sayılar KanunuSigortanın temelini oluşturan, zararın peşinen paylaşılması esnasında katılımcı sayısı arttıkça birey üzerindeki yükün hafiflemesini ve risk hesaplamalarının doğruluğunun artmasını sağlayan istatistiki ilkedir.
İhtiyari SigortaKişilerin kendi istek ve basiretlerine bırakılmış, katılımın zorunlu olmadığı sigorta türüdür. Genellikle özel sigortalar bu kapsamda değerlendirilir.
Amme MenfaatiKamu yararı anlamına gelen ve sosyal sigortaların temelini oluşturan kavramdır; alt gelir gruplarının sefalete düşmesini önleyerek ekonomik ve toplumsal düzenin korunmasını hedefler.
Mukavele (Sözleşme)Özel sigortacılığın dayandığı hukuki temeldir. Tarafların iradelerinin belirli sınırlar içinde (örneğin poliçe bedeli tayininde) geçerli olduğu anlaşma türüdür; sosyal sigortalarda ise sözleşme yerine kanun hükümleri geçerlidir.
Geleneksel Sosyal GüvenlikSanayi inkılâbından önce akrabalık, komşuluk, geniş aile, loncalar ve vakıflar gibi dayanışma unsurlarına dayanan sosyal koruma mekanizmalarıdır.
Ticaret KapitalizmiAvrupalıların keşifler ve açık deniz ticareti yoluyla sömürgelerden hammadde taşımasıyla gelişen, kıyı şehirlerini ve ev sanayiini canlandıran ekonomik sistemdir.
Mecburiyet İlkesiSosyal sigortaların en önemli prensiplerinden biridir; düşük ücretli çalışanların yarınlarını düşünememesi ve risklere karşı önlem almaması nedeniyle devletin emredici gücüyle sisteme katılımı zorunlu kılmasını ifade eder.
Mal Varlığı ZararlarıGenellikle sosyal sigortaların kapsamı dışında tutulan, fertlerin mülk ve varlıklarında meydana gelen kayıplardır. Sosyal sigortalar daha çok geçim ve gelir kayıplarına odaklanır.

Diğer Önemli Bilgiler

Sanayi Devrimi Sonrası Çalışma Saatleri

Şehirlerdeki 'teneke mahalleleri'nde yaşayan işçiler için normal mesai saatleri 12 ila 16 saat arasında değişmekteydi; bu durum aile ve komşuluk bağlarının tamamen kopmasına yol açmıştır.

Modern Sosyal Güvenliğin Doğuş Tarihi

Avrupa'nın sanayileştiği ve kaynakların oluştuğu 1880'lerde ilk modern sosyal güvenlik adımları atılmış, ancak bugünkü anlamdaki sosyal sigorta sisteminin oluşabilmesi için 1935'li yılların beklenmesi gerekmiştir.

Türkiye'de İlk Özel Sigorta Düzenlemesi

Türkiye'de özel sigortacılık alanındaki ilk hukuki düzenleme 1864 tarihli 'Kanunnâme-i Ticaret-i Bahriye' adlı kanunda yer almış, bunu ilerleyen yıllarda çeşitli nizamnameler ve kanunlar izlemiştir.

1929 Dünya Buhranı ve Sosyal Sigortalar

1929 dünya buhranından sonra artan sefalet, sosyal güvenliğin bireylerin kendi basiretine ve özel sigortalara bırakılamayacak kadar hayati bir kamu ihtiyacı olduğunu tüm dünyaya açıkça göstermiştir.

Türk Vakıf Medeniyeti

Türkiye'de geçmişten beri çok çeşitli alanlarda kurulan vakıflar, ülkeyi 'Vakıf Cenneti' haline getirmiş ve geleneksel dönemde halka güçlü bir sosyal güvenlik desteği sağlamıştır.

1906 Tarihli Sigorta Kanunu

Osmanlı döneminde 1906 yılında özel olarak Sigorta Kanunu çıkarılmış, ancak bu kanun daha sonra 1914 yılında 49 sayılı kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Sanayi inkılabı öncesi çalışma hayatının 'usta-kalfa-çırak' ilişkisine ve küçük sanayiye dayandığını, sonrasında ise işveren-işçi ilişkisine dönüştüğünü kesinlikle unutmayın.
  • Loncaların ve sandıklarının geleneksel dönemde önemli bir sosyal güvenlik işlevi gördüğünü, Türk sisteminde yarı dini bir mahiyet taşıdığını hatırlayın.
  • Modern sosyal güvenliğin doğuşundaki 5 temel şartı (devlet müdahalesi, keyfiliğin önlenmesi, talep hakkı, primli sistem ve mecburi katılım) sıklıkla soru olarak sorulabileceği için iyi ezberleyin.
  • Sosyal sigortaların mal varlığı kayıplarından ziyade gelir ve kazanç kayıplarını asgari düzeyde tazmin etmeyi amaçladığını, bunun iktisadi dinamizm için kritik olduğunu unutmayın.
  • Özel sigorta ile sosyal sigorta arasındaki en keskin farkın 'mecburiyet' ve 'sözleşme vs. kanun' esası olduğunu aklınızda tutun.
  • Türkiye'de özel sigortacılık üzerine yapılan ilk yasal düzenlemenin 1864 tarihli Kanunnâme-i Ticaret-i Bahriye olduğunu karıştırmayın.
  • 1929 dünya buhranının, sosyal güvenliğin bireylerin kendi basiretine bırakılamayacak kadar önemli bir kamu ihtiyacı olduğunu kanıtlayan dönüm noktası olduğunu not edin.