Ünite 4: 1940-1949: İkinci Dünya Savaşı Yılları ve Sonrası

1942 Yılı Enflasyon Rekoru

İkinci Dünya Savaşı'nın en ağır döneminde, Türkiye'de savunma harcamalarının bütçedeki payının zirve yapması ve üretimin çökmesiyle 1942 yılında enflasyon oranı %92,1'e ulaşarak Cumhuriyet tarihinin en yüksek seviyelerinden birini görmüştür.

Üç Yıl Üst Üste Negatif Büyüme

Genç nüfusun askere alınması nedeniyle tarım ve sanayi üretimi durma noktasına gelmiş, Türkiye ekonomisi 1940'ta %-4,9, 1941'de %-10,3 ve 1943'te %-9,8 oranında küçülerek üst üste negatif büyüme yaşamıştır.

1945 Yılı GSMH Kaybı

Savaşın bittiği 1945 yılında, Türkiye'nin 1968 sabit fiyatlarıyla GSMH'si 1940 yılındaki 33.684 milyon TL seviyesinden %31,1 oranında azalarak 23.128 milyon TL'ye gerilemiştir.

Kişi Başına Gelirdeki Dramatik Düşüş

1940 yılında 1.901 TL olan kişi başına gayri safi milli hasıla, savaşın getirdiği ekonomik yıkım ve nüfus hareketleri neticesinde 1945 yılında %39,7 oranında azalarak 1.222 TL'ye düşmüştür.

Anahtar Kavramlar

Milli Korunma Kanunu1940 yılında yürürlüğe giren ve savaş ekonomisinin yarattığı mal darlıklarını, karaborsayı ve enflasyonu önlemek amacıyla devlete fiyatları belirleme, mallara el koyma ve özel işletmeleri denetleme gibi olağanüstü yetkiler veren kanundur.

Varlık Vergisi12 Kasım 1942'de yürürlüğe konulan, savaş yıllarında karaborsa ve spekülasyon yoluyla elde edilen haksız kazançları vergilendirmeyi amaçlayan ve bir defaya mahsus alınan olağanüstü vergidir.

7 Eylül 1946 KararlarıTürk Lirası'nın değerinin %50 oranında düşürülerek dolar kurunun 1,90 TL'den 2,80 TL'ye çıkarıldığı devalüasyon ve dış ticarette serbestleşmeyi öngören ekonomik kararlar paketidir.

1946 Yılı İvedili Sanayi PlanıSavaş sonrasında devlet öncülüğünde sanayileşmenin devam ettirilmesi amacıyla hazırlanan ancak 7 Eylül Kararları'nın getirdiği liberalleşme rüzgarıyla uygulamaya konulmadan kaldırılan plandır.

1947 Yılı Türkiye İktisadi Kalkınma PlanıMarshall Yardımı'ndan yararlanabilmek amacıyla hazırlanan, tarım ve ulaştırma sektörlerini öncelikli hedef olarak belirleyen ve devletçi sanayileşmeden vazgeçildiğini gösteren plandır.

1948 İktisat KongresiTürkiye'nin hızlı kalkınması için devletçilik politikasından vazgeçilmesi, özel sektörün desteklenmesi ve yabancı sermayeye kapıların açılması gerektiğinin vurgulandığı kongredir.

Marshall Planıİkinci Dünya Savaşı sonrasında ABD tarafından Avrupa ülkelerine ve Türkiye'ye komünizme karşı ekonomik direnç oluşturmak amacıyla sağlanan mali ve askeri yardım programıdır.

Milli Müdafaa TahvilleriSavaş yıllarında aşırı artan askeri harcamaları ve bütçe açıklarını finanse etmek amacıyla hükümet tarafından çıkarılan iç borçlanma senetleridir.

Kliring Sistemiİki ülke arasındaki dış ticaret işlemlerinin nakit para kullanılmadan, karşılıklı mal değişimi ve hesapların mahsup edilmesi yoluyla yürütülmesi yöntemidir.

DevalüasyonBir ülkenin ulusal para biriminin dış satın alma gücünün, diğer yabancı para birimleri karşısında hükümet kararıyla resmi olarak düşürülmesidir.

Sabit-Ayarlanabilir Kur SistemiTürkiye'nin 1947 yılında IMF'ye üye olmasıyla benimsediği, döviz kurlarının belirli bir değerde sabit tutulduğu ancak zorunlu durumlarda devalüasyonla değiştirilebildiği sistemdir.

Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu1940-1945 yılları arasında tarımsal yapıyı ve mülkiyet ilişkilerini düzenlemek, topraksız köylüyü toprak sahibi yapmak amacıyla çıkarılan üç temel yasadan biridir.

Enflasyonist BaskıSavaş harcamalarının artması ve üretimin azalması sonucu piyasadaki para miktarının mal miktarından fazla olmasıyla fiyatların sürekli yükselme eğilimidir.

Karma EkonomiHem devletin hem de özel sektörün ekonomik faaliyetlerde birlikte yer aldığı, 1946 sonrasında Türkiye'nin yöneldiği ekonomik sistemdir.

Stokçuluk (Vurgunculuk)Fiyatların yükseleceği beklentisiyle malları piyasadan çekip saklayarak yapay kıtlık yaratma ve haksız kazanç elde etme eylemidir.

Diğer Önemli Bilgiler

7 Eylül 1946 Devalüasyonu

Türkiye'nin dış ticareti serbestleştirme ve IMF'ye uyum sağlama amacıyla gerçekleştirdiği bu operasyonla, 1 ABD Doları'nın değeri 1,90 TL'den 2,80 TL'ye çıkarılarak TL %50 oranında devalüe edilmiştir.

İlk Marshall Yardımı

Türkiye, liberal ekonomiye geçiş ve Batı ittifakına entegrasyon sürecinde 1948-1949 yıllarında ABD'den Marshall Planı kapsamında ilk kez 50 milyon dolarlık dış yardım almıştır.

1940 Yılı Emekli Sandığı

Savaşın zorlu iktisadi şartlarına rağmen sosyal güvenlik alanında kurumsallaşmaya gidilmiş ve 1940 yılında Türkiye Cumhuriyeti Emekli Sandığı kurulmuştur.

1946 Yılı Sosyal Kurumları

Çalışma hayatını düzenlemek ve işçileri korumak amacıyla 1946 yılında İşçi Sigortaları Kurumu ile İş ve İşçi Bulma Kurumu faaliyete geçirilmiştir.

Çatalağzı Termik Santralı

Savaş sonrası enerji altyapısını güçlendirmek amacıyla inşa edilen Çatalağzı Termik Santralı, 1948 yılında tamamlanarak işletmeye açılmıştır.

Filyos Ateş Tuğla Fabrikası

Temeli savaşın son yılı olan 1945'te atılan Filyos Ateş Tuğla Fabrikası, iki yıllık inşaat sürecinin ardından 1947 yılında işletmeye açılmıştır.

1945 Yılı Bankacılık Düzenlemesi

1945 yılında Emlâk ve Eytam Bankasının kanunu değiştirilerek, konut kredileri ve imar faaliyetlerini desteklemek üzere Türkiye Emlâk Kredi Bankası haline dönüştürülmüştür.

Sınavda Dikkat Et

Savaş yıllarında (1940-1945) büyüme hızının sadece 1942 yılında pozitif (%5,6) olduğunu, diğer tüm yıllarda ekonominin küçüldüğünü unutma.
Milli Korunma Kanunu'nun 1940 yılında yürürlüğe girdiğini ve devlete olağanüstü arama, el koyma ve fiyat belirleme yetkileri verdiğini mutlaka aklında tut.
7 Eylül 1946 Kararları'nın Türkiye Cumhuriyeti tarihindeki ilk büyük devalüasyon olduğunu ve dolar kurunu 1,90 TL'den 2,80 TL'ye çıkardığını bil.
1947 İktisat Kalkınma Planı'nın sanayiyi değil, tarım ve ulaştırma sektörlerini öncelikli hedef olarak belirlediğini sınavda karıştırma.
Türkiye'nin ilk dış yardımı Marshall Planı kapsamında 1948-1949 yıllarında ABD'den (50 milyon dolar) aldığını unutma.
1948 İktisat Kongresi'nin devletçilik politikasından vazgeçişin ve liberalleşmeye, yabancı sermayeye açılışın resmi ilanı niteliğinde olduğunu hatırla.