Çalışma ilişkilerinin sosyo-ekonomik gelişmeler ve tabandan gelen talepler yerine, devlet tarafından önceden yürürlüğe konulan yasal düzenlemelere göre yukarıdan aşağıya şekillendirilmesidir. Türkiye'de endüstri ilişkileri sisteminin gelişim çizgisi bu modelin en belirgin örneğidir.

Yasal düzenlemelerin toplumsal ve ekonomik gelişmelere paralel olarak, işçi ve işverenlerin doğal mücadeleleri ve talepleri sonucunda organik bir biçimde olgunlaştığı endüstri ilişkileri modelidir. Gelişmiş sanayi ülkelerinde görülen yapı bu niteliktedir.

Cumhuriyetin temel ilkelerinden biri olup, toplumda sınıf ayrımcılığını reddeden, emek ve sermaye arasında uyum ve iş birliğini esas alan görüştür. 1936 İş Kanunu'nun hazırlanmasında sınıf çatışmalarını önlemek adına bu ilke temel referans alınmıştır.

1926 tarihli Borçlar Kanunu'nda yer alan ve bireysel iş sözleşmelerinin üstünde bağlayıcılığı olan toplu iş sözleşmesi benzeri bir hukuki kurumdur. Dönemin koşulları ve yasal yetersizlikler nedeniyle o yıllarda uygulama alanı bulamamıştır.

1936 İş Kanunu ile getirilen, işçi ve işveren arasındaki uyuşmazlıkların grev ve lokavt gibi endüstriyel eylemler yerine devlet eliyle kurulan kurullar ve hakemler aracılığıyla çözülmesini öngören zorunlu uyuşmazlık çözüm sistemidir.

Osmanlı Devleti'nin son döneminde, imparatorluğun parçalanma sürecinde çeşitli etnik azınlıkların kendi ulus devletlerini kurma amacıyla yürüttükleri ve işçi örgütlerini de birer propaganda ve eylem karargahı olarak kullandıkları siyasal akımdır.

Sanayi ötesi toplumlarda yaygınlaşan, geleneksel tam zamanlı ve güvenceli iş modeli dışındaki kısmi zamanlı, geçici veya uzaktan çalışma gibi yeni ve esnek bireysel çalışma ilişkilerini ifade eden kavramdır.

Cumhuriyet'in kuruluş yıllarında benimsenen, toplumda birbirine düşman sosyal sınıfların bulunmadığını, aksine tüm kesimlerin birbirini tamamlayan meslek gruplarından oluştuğunu savunan ve sınıf esaslı örgütlenmeleri reddeden sosyo-politik yaklaşımdır.

1926 Borçlar Kanunu'nda düzenlenen, bireylerin kendi özgür iradeleriyle iş sözleşmesi yapabilmelerini ve sözleşme şartlarını serbestçe belirleyebilmelerini öngören liberal hukuk ilkesidir.

1925 yılında çıkarılan, hükümete geniş yetkiler vererek toplumsal düzeni sağlamayı amaçlayan ve bu süreçte her türlü muhalif örgütlenmeyi, derneği ve işçi hareketini yasaklayan olağanüstü dönem kanunudur.

1938 yılında yürürlüğe giren ve aile, ırk, sınıf ve din esasına dayalı dernek kurmayı açıkça yasaklayarak işçilerin sendikal amaçlarla örgütlenmelerini yasal olarak imkansız hale getiren kanundur.

Yurt dışından ithal edilen sanayi ürünlerinin ülke içinde devlet veya yerli sermaye eliyle üretilmesini hedefleyen, Türkiye'de özellikle 1929 krizinden sonra devletçilik dönemiyle uygulanmaya başlanan iktisat politikasıdır.

II. Dünya Savaşı sonrasında ABD ve SSCB liderliğindeki iki kutuplu dünyada askeri, siyasi, ekonomik ve sosyal alanlarda yaşanan küresel rekabet ortamıdır. Bu konsept çerçevesinde Türkiye, Batı Bloku'nda yer alarak kurumlarını ve endüstri ilişkilerini ABD modeliyle uyumlu hale getirmeye çalışmıştır.

Tanzimat'tan II. Dünya Savaşı'na kadar Türkiye'nin modernleşme sürecinde esas aldığı, devlet merkezli, bürokratik ve merkeziyetçi yönetim yapısını öngören Kıta Avrupası modelidir. Bu modelde devlet, toplumsal ve çalışma hayatının düzenlenmesinde birincil ve otoriter bir rol üstlenir.

II. Dünya Savaşı sonrasında Türkiye'nin benimsediği, liberal ekonomiyi, çoğulcu demokrasiyi ve çalışma hayatında devlet müdahalesinden ziyade tarafların serbestçe anlaşmasını öngören Atlantik ötesi modeldir. Endüstri ilişkilerinde ekonomik sendikacılığı ve serbest toplu pazarlığı temel alır.

Sendikaların siyasi iktidarı ele geçirmek veya toplumsal sistemi değiştirmek gibi ideolojik amaçlar yerine, üyelerinin ücret ve çalışma koşullarını iyileştirmeye odaklandığı sendikacılık anlayışıdır. Türkiye'de TÜRK-İŞ'in kuruluşundan itibaren benimsediği ve ABD sendikalarından esinlenen temel yaklaşımdır.

Cumhuriyetin ilk yıllarında uygulanan ve işçilerin sosyal sınıf temelinde dernek veya sendika kurmalarını engelleyen yasal kısıtlamadır. Bu yasak, II. Dünya Savaşı sonrasındaki demokratikleşme adımları kapsamında 10 Haziran 1946'da Dernekler Kanunu'nda yapılan değişiklikle kaldırılmıştır.

Türkiye Cumhuriyeti tarihinin ilk özel sendikalar yasasıdır. İşçilerin örgütlenme hakkını yasal güvenceye kavuşturmuş ancak grev ve toplu pazarlık haklarını tanımayarak sendikaları asıl işlevlerinden mahrum bırakmıştır.

Grev ve lokavtın yasak olduğu 1947-1960 döneminde, işçi ve işveren arasındaki toplu iş uyuşmazlıklarının devlet tarafından belirlenen resmi kurullar (hakemler) aracılığıyla zorunlu olarak çözüme kavuşturulması yöntemidir.

Türkiye'de sendikal örgütlenme, toplu pazarlık ve grev haklarını ilk kez anayasal düzeyde güvence altına alan ve endüstri ilişkileri sistemini çağdaş normlara kavuşturan özgürlükçü anayasadır.

1961 Anayasası'nın getirdiği ilkeler doğrultusunda 1963 yılında çıkarılan ve sendikaların kuruluşu, işleyişi ve güvencelerini düzenleyen demokratik Sendikalar Kanunu'dur.

1963 yılında yürürlüğe giren ve toplu iş sözleşmesi yapma sürecini, grev ve lokavt haklarının kullanım şartlarını düzenleyen temel endüstri ilişkileri kanunudur.

Sendika üyelik aidatlarının işveren tarafından doğrudan işçinin ücretinden kesilerek sendika hesabına aktarılması sistemidir. 1963 yılındaki yasal düzenlemelerle kabul edilerek sendikaların mali açıdan güçlenmesini ve profesyonelleşmesini sağlamıştır.

Sendikaların ulusal ekonomi politikalarını veya kalkınma planlarını dikkate almaksızın, sadece üyelerinin tüketim gücünü ve refahını artırmak amacıyla hareket eden bir baskı grubu gibi davranması modelidir.

İşçi sınıfının çıkarlarını sadece ekonomik düzeyde değil, toplumsal sistemi ve üretim ilişkilerini kökten değiştirmek amacıyla savunan ideolojik sendikacılık modelidir. Türkiye'de 1967'de kurulan DİSK bu yaklaşımı benimsemiştir.

1980 yılında Türk Silahlı Kuvvetleri'nin yönetime el koymasıyla gerçekleşen ve sendikal faaliyetlerin askıya alınması ile 1982 Anayasası'nın hazırlanmasına yol açarak çalışma hayatını yeniden şekillendiren askeri müdahaledir.

Türkiye'nin ithal ikameci kalkınma modelini terk ederek ihracata dayalı, dışa açık ve piyasa ekonomisine dayalı yeni bir ekonomik modele geçmesini sağlayan istikrar tedbirleridir.

Yurt içinde tüketilen sanayi ürünlerinin ithal edilmesi yerine, gümrük duvarları ve teşviklerle yurt içinde üretilmesini hedefleyen, 1980 öncesinde Türkiye'de uygulanan kalkınma modelidir.

Ülke ekonomisinin büyümesini ve döviz ihtiyacını dış pazarlara yönelik sanayi üretimi ve ihracat artışı yoluyla gerçekleştirmeyi amaçlayan, 1980 sonrası benimsenen ekonomik modeldir.

İşverenlerin değişen piyasa ve rekabet koşullarına hızlı uyum sağlayabilmesi amacıyla, çalışma süreleri, ücretler ve istihdam biçimlerinde katı emredici kurallar yerine esnek düzenlemeleri esas alan hukuk yaklaşımıdır.

İşverenlerin çalışanlar için ödemekle yükümlü olduğu vergi, sosyal güvenlik primleri, kıdem tazminatı ve sosyal yardımlar gibi işgücü maliyetini artıran kamusal ve sözleşmesel yükümlülüklerdir.

TÜRK-İŞ'in 1964 yılında tüzüğüne eklediği, herhangi bir siyasi partiyle organik bağ kurmadan, çalışanların haklarını korumak için tüm siyasi iktidarlarla diyalog ve pazarlık yürütmeyi öngören sendikal stratejidir.

Sendikaların siyasal veya ideolojik dönüşümler yerine, öncelikli olarak üyelerinin ücret, çalışma koşulları ve sosyal haklar gibi doğrudan ekonomik çıkarlarını iyileştirmeye odaklandığı sendikacılık türüdür.

Sendikal mücadeleyi sadece işyeri düzeyinde değil, toplumsal ve siyasal sistemi dönüştürmenin bir aracı olarak gören, ideolojik hedefleri ön planda tutan sendikacılık yaklaşımıdır.

DİSK'in 1980 öncesinde benimsediği, işçi sınıfının sömürüye karşı bir bütün olarak örgütlenmesini ve toplumsal kurtuluşun sosyalist bir düzende gerçekleşeceğini savunan ideolojik sendikal modeldir.

HAK-İŞ'in 1980 öncesinde kapitalizm, sosyal demokrasi ve komünizmi reddederek, çalışma hayatını bin yıllık tarihi ve milli tecrübeler ışığında yeniden kurmayı amaçlayan özgün sendikal yaklaşımıdır.

İşçinin iş sözleşmesinin işveren tarafından geçerli bir sebep olmaksızın feshedilmesini önleyen ve iş ilişkisinin sürekliliğini yasal koruma altına alan düzenlemedir.

2012 yılında yürürlüğe giren, Türkiye'de sendikal örgütlenme ile toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt konularını ilk kez tek bir yasal metin içinde birleştiren kanundur.

1980 askeri darbesi sonrasında, toplumun ve sendika gibi kitle örgütlerinin siyasi faaliyetlerden, ideolojik tartışmalardan ve parti siyasetinden uzaklaştırılması sürecidir.

İşçi ve memur konfederasyonlarının ortak hak kayıplarına karşı veya ulusal meselelerde güç birliği yapmak amacıyla kendi aralarında geliştirdikleri iletişim ve ortak hareket etme sürecidir.

Ocak 1999'da Türk-İş, Hak-İş, DİSK, KESK, Türkiye Kamu-Sen ve Memur-Sen'in katılımıyla sendikal diyalogu kurumsallaştırmak amacıyla oluşturulan ilk üst düzey ortak toplantı zeminidir.

Temmuz 1999'da Emek Zirvesi'ne dokuz sivil toplum kuruluşunun da katılmasıyla kurulan, çalışma hayatı ve genel ülke sorunlarına yönelik ortak kararlar alan geniş tabanlı kurumsal yapıdır.

1980 askeri darbesi sonrasında sendikalara getirilen, siyasi partilerle organik ilişki kurmalarını, ortak hareket etmelerini ve siyasi faaliyette bulunmalarını engelleyen ve 1995 yılına kadar yürürlükte kalan yasal kısıtlamadır.

Hak-İş Başkanı Salim Uslu tarafından eleştirilen, ülke yönetiminde halkın iradesi yerine asker, sivil ve bürokrat aydın ittifakının egemenliğini ve tepeden inmeci yönetim tarzını savunan otoriter yaklaşımdır.

Türk-İş'in 1964 yılından itibaren benimsediği, hiçbir siyasi partiyle organik bağ kurmayarak tüm hükümetlere eşit mesafede kalmayı ve bu yolla her dönemde baskı grubu olarak kazanım elde etmeyi amaçlayan stratejidir.

Amerikan sendikacılığından esinlenen, seçim dönemlerinde sendikaların kendi taleplerine yakın olan milletvekili adaylarını desteklemesi, karşı olanları ise protesto etmesi esasına dayanan baskı grubu yöntemidir.

28 Şubat 1997 sürecinde Türk-İş, DİSK, TİSK, TOBB ve TESK'in bir araya gelerek Refah-Yol hükümetinin istifasını sağlamak amacıyla oluşturdukları, çalışma hayatı dışı siyasi gerekçelere dayanan ortak sivil muhalefet cephesidir.

Askerin doğrudan yönetime el koyması yerine, sivil toplum örgütleri, medya ve yargı mekanizmalarını yönlendirerek hükümeti istifaya zorladığı 28 Şubat 1997 askeri müdahale sürecini tanımlayan kavramdır.

1 Temmuz 2011'de Türk-İş üyesi muhalif 10 sendikanın konfederasyonu içeriden dönüştürmek ve sınıf sendikacılığını egemen kılmak amacıyla kurduğu platformdur.

Hak-İş'in 12 Eylül sonrasında benimsediği, ideolojik olarak kendine yakın hissettiği siyasi partilerle arasına mesafe koyarak onların arka bahçesi veya destekçisi konumuna gelmeyi reddeden bağımsızlık politikasıdır.

Sendikaların siyasi ve toplumsal mücadelelerden uzak durarak faaliyetlerini sadece üyelerinin ücret, çalışma koşulları ve toplu iş sözleşmesi haklarıyla sınırlandırdığı dar kapsamlı sendikacılık modelidir.

Emeğin sermaye karşısındaki mücadelesini sadece işyeri düzeyinde değil, toplumsal ve siyasal alanlarda bir bütün olarak gören, işçi sınıfının ortak çıkarlarını savunan mücadeleci sendikal yaklaşımdır.

Sendikalı işçi sayısının toplam sigortalı veya İş Kanunu kapsamındaki işçi sayısına bölünmesiyle elde edilen orandır. 1960-1980 döneminde bu oran, mükerrer üyelikler ve gerçek dışı bildirimler nedeniyle kağıt üzerinde %250 gibi imkansız seviyelere ulaşmıştır.

Bir işverene bağlı olarak bir hizmet sözleşmesine dayanarak ücret karşılığı çalışan işgücüdür. Türkiye'de 1960-1980 yılları arasında ücretlilerin oranı %13'ten %28'e yükselerek sendikalaşma potansiyelini artırmıştır.

Aynı ailede yaşayan ve hane halkı reisinin yürüttüğü ekonomik faaliyete ücret almadan katılan kişidir. Türkiye'de 1960-1980 döneminde oranı %55'ten %44'e gerileyerek ücretli çalışan sınıfının büyümesine kaynaklık etmiştir.

Ekonomik gelişme sürecinde işgücünün sırasıyla önce tarımdan sanayiye, daha sonra ise sanayiden hizmetler sektörüne kayacağını öngören iktisadi kuraldır. Türkiye'de tarımdan kopan işgücü doğrudan hizmetler sektörüne kaydığı için bu kanun işlememiştir.

Çalışanların sosyal güvenlik sistemine ve vergi dairelerine bildirilmeden, yasal kayıtlar dışında çalıştırılması durumudur. 1960'lı ve 1970'li yıllarda bu durumun yaygın olması sendikalaşma oranlarının düşük kalmasında etkili olmuştur.

Bir işçinin aynı anda birden fazla sendikaya üye olması durumudur. 1960-1980 döneminde sendikaların üye sayılarını yüksek göstererek yetki alabilmek için bu yönteme göz yumması istatistikleri çarpıtmıştır.

1963 yılında yürürlüğe giren Toplu İş Sözleşmesi, Grev ve Lokavt Kanunu'dur. Sendikaların toplu sözleşme yapabilmek için yetki alma mücadelesinde gerçek dışı üye kaydetmelerine yol açan yasal zemini oluşturmuştur.

Sendikaların işyeri, işkolu, yerel veya bölgesel düzeyde doğrudan işçilere dayanan en alt düzeydeki teşkilatlanma yapısıdır. Dönem içinde işkolu düzeyindeki taban örgütlenmesi baskın hale gelmiştir.

Sendikaların bir araya gelerek oluşturdukları birlik, federasyon ve konfederasyon gibi daha üst düzeydeki çatı örgütlenmeleridir. Dönem boyunca gücü elinde tutan ana yapılar konfederasyonlar olmuştur.

Aynı bölgedeki veya yereldeki farklı işkollarındaki sendikaların bir araya gelerek oluşturduğu, zayıf mali yapılı üst örgütlenme modelidir. 1970 yılında 1317 sayılı Kanun ile hukuken ortadan kaldırılmışlardır.

Aynı işkolunda faaliyet gösteren sendikaların ulusal düzeyde güç birliği yapmak amacıyla kurdukları üst örgütlenme modelidir. Dönem boyunca sayıları 12 ile 22 arasında değişmiştir ancak bağları zayıf kalmıştır.

TÜRK-İŞ'in Alman Sendikalar Birliği'ni (DGB) örnek alarak geliştirmeye çalıştığı, 'kafa ve kasa birliği'ne dayanan güçlü işkolu sendikacılığı modelidir. Sendika liderlerinin muhalefeti nedeniyle hayata geçirilememiştir.

İşverenlerin, işyerlerinde sendikal örgütlenmeyi engellemek, sendikalı işçileri uzaklaştırmak veya sendikayı etkisiz kılmak amacıyla uyguladıkları stratejik yöntemler bütünüdür.

1983 yılında çıkarılan ve 1960-1980 döneminde yaşanan yetki ve üye karmaşasını önlemek amacıyla sendikal üyelik ve istifaları noter şartına bağlayan temel kanundur.

2012 yılında yürürlüğe giren, sendika üyeliği ve istifa işlemlerini e-Devlet kapısı üzerinden elektronik ortama taşıyarak noter şartını kaldıran reformist kanundur.

Sendika üyeliği ve üyelikten çekilme işlemlerinin 7 Kasım 2013'ten itibaren kağıtsız, masrafsız ve anlık olarak SGK verileriyle entegre şekilde yürütülmesini sağlayan elektronik sistemdir.

Bir sendikanın toplu iş sözleşmesi yapma yetkisi alabilmesi için kendi kurulu olduğu işkolunda çalışan toplam işçilerin belirli bir oranını (tarihsel olarak %10) üye yapması gereken yasal sınırdır.

1980 öncesi ve sonrasında, sendikaların yetki alabilmek amacıyla bakanlığa gerçekte var olmayan veya istifa etmiş işçileri üye olarak bildirmesiyle oluşan usulsüzlük durumudur.

1988 yılında çıkarılan ve sendika üye listelerinin noterden teyit edilerek yenilenmesini zorunlu kılan, bu yolla üye sayılarındaki sanal şişkinliği azaltmayı hedefleyen kanundur.

1995 yılında çıkarılan, sendikalardan mevcut üyelerini, işverenlerden ise çalıştırdıkları işçileri bakanlığa bildirmelerini isteyerek istatistikleri güncellemeyi amaçlayan ancak uygulanamayan kanundur.

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün sendikalaşma oranını hesaplarken sadece sigortalı işçileri değil, ülkedeki tüm ücretli ve maaşlı çalışanları payda olarak kabul ettiği uluslararası standarttır.

Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın, sendikalı işçi sayısını sadece Sosyal Güvenlik Kurumu'na kayıtlı sigortalı işçi sayısına oranlayarak sendikalaşma oranını bulduğu yerel yöntemdir.

İşverenlerin veya kamu otoritelerinin, sendikal örgütlenmeyi engellemek, mevcut sendikaları tasfiye etmek veya işlevsiz kılmak amacıyla uyguladıkları stratejik ve operasyonel politikalardır.

Endüstri ilişkileri modeline alternatif olarak geliştirilen, bireysel performansı ve sadakati öne çıkararak sendikalara olan ihtiyacı ikame etmeyi hedefleyen sendikasız yönetim modelidir.

Toplu iş sözleşmesinin kapsamı dışında tutulan, genellikle yönetsel veya teknik görevlerde bulunan ve sendikal haklardan yararlanmaları sınırlandırılan çalışan grubudur.

Bir işletmenin asıl işinin bir bölümünü veya yardımcı işlerini alt işverenlere devretmesi yoluyla işgücünü bölerek sendikal örgütlenmeyi zorlaştıran sosyo-ekonomik uygulamadır.

Çalışanların sosyal güvenlik sistemine dahil edilmeden çalıştırılması durumudur; bu durumdaki işçilerin sendikalara üye olması yasal olarak imkansızdır.

Demokratik işlemeyen sendika içi yapılar, yozlaşma iddiaları ve sendikaların dar çıkar örgütlerine dönüşmesi nedeniyle işçilerin sendikalara karşı duyduğu inançsızlıktır.

Geleneksel sendikalara alternatif olarak ortaya çıkan, çağrı merkezi çalışanları dernekleri veya işsizler platformları gibi yeni nesil hak arama ve dayanışma modelleridir.

İşverenlerin sendikalı veya örgütçü işçilerin isimlerini kendi aralarında paylaşarak, bu kişilerin bölgedeki diğer işyerlerinde iş bulmasını engelledikleri yasa dışı yöntemdir.

Toplu iş sözleşmesi yapabilmek için bir sendikanın hem kurulu olduğu işkolunda belirli bir oranda (örneğin %10) üyeye sahip olmasını hem de sözleşme yapacağı işyeri veya işletmede çalışanların yarıdan fazlasını (%50+1) üye yapmasını zorunlu kılan sistemdir.

Değişik işkollarında faaliyet gösteren en az beş sendikanın bir araya gelerek oluşturduğu, sendikaların üst örgütlenmesini temsil eden ve ulusal düzeyde sendikal politikalar üreten tüzel kişiliktir.

Herhangi bir üst kuruluşa veya konfederasyona üye olmaksızın, kendi kararlarını bağımsız alan ve sadece taban örgütlenmesi düzeyinde faaliyet gösteren sendikalardır.

Sendikal yapının en alt düzeyini oluşturan, doğrudan işçilerin üye olduğu ve işkolu esasına göre kurulan sendikal örgütlenme modelidir.

Sendikaların sadece yasa ile belirlenmiş belirli ekonomik faaliyet alanlarında (işkollarında) kurulabilmesini ve o işkolundaki işyerlerinde örgütlenebilmesini öngören sistemdir.

Aynı işkolunda birden fazla sendikanın kurulabilmesi, faaliyet gösterebilmesi ve işçilerin bu sendikalar arasında serbestçe seçim yapabilmesi durumudur.

Belirli bir işkolunda yasal veya fiili nedenlerle sadece tek bir sendikanın faaliyet göstermesi ve işçilerin başka bir sendikal alternatifinin bulunmaması durumudur.

Bir işyerinde veya işkolunda toplu iş sözleşmesi imzalamaya hangi sendikanın hak kazandığının, yasal barajları aşıp aşmadığının Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından belirlenmesi sürecidir.

2010 yılından itibaren üye sayılarının tespitinde beyan usulü yerine SGK kayıtlarının esas alınmasıyla, şişirilmiş üye listelerinin temizlenmesi ve gerçek üye sayılarının ortaya çıkması sürecidir.

Sendikaların örgütlenebileceği, devlet tarafından ekonomik faaliyet sınıflamasına göre belirlenmiş ve 6356 sayılı yasa ile 28'den 20'ye düşürülmüş olan yasal kategorilerdir.

Belirli bir işkolunda veya ülke genelinde çalışan toplam işçi sayısı içerisinde sendika üyesi olan işçilerin oransal payını ifade eden göstergedir.

1980 öncesi dönemin dördüncü büyük konfederasyonu olan, ancak 1980 sonrasında etkinliğini kaybederek 2002 yılında tamamen kapanan işçi örgütüdür.

2822 sayılı Toplu İş Sözleşmesi Grev ve Lokavt Kanunu'nun kısaltması olup, 1980 sonrası toplu pazarlık ve yetki mekanizmalarını düzenleyen temel kanundur.

İşverenlerin ortak ekonomik, sosyal hak ve menfaatlerini korumak, geliştirmek ve toplu iş sözleşmesi süreçlerini yönetmek amacıyla işkolu esasına göre kurdukları tüzel kişiliğe sahip örgütlerdir.

1962 yılında kurulan, Türkiye'deki işveren sendikalarını tek bir çatı altında toplayan, ulusal ve uluslararası düzeyde işveren kesimini temsil etmeye yetkili tek konfederasyondur.

Herhangi bir işveren konfederasyonuna (TİSK'e) üye olmayan, kendi başlarına bağımsız olarak faaliyet gösteren ve genellikle belirli işkollarında yoğunlaşan işveren sendikalarıdır.

Aynı işkolunda birden fazla işveren veya işçi sendikasının kurulmasıyla ortaya çıkan, sendikal gücün ve temsil kabiliyetinin parçalanmasına yol açan yapısal durumdur.

Belirli bir düzeyde veya işkolunda sadece tek bir sendikanın ya da konfederasyonun faaliyet göstermesi, yasal veya fiili olarak başka bir örgütün kurulmasına izin verilmemesi durumudur.

Aynı işkolunda veya ülke düzeyinde birden fazla sendika veya konfederasyonun serbestçe kurulabilmesini ve rekabet edebilmesini savunan demokratik örgütlenme modelidir.

Bir işveren sendikası ile bir işçi sendikası arasında, birden çok üye işverene ait işyerlerini kapsamak üzere imzalanan ve işveren sendikacılığını teşvik eden toplu sözleşme türüdür.

İşyerinde faaliyetin tamamen durdurulması amacıyla işveren tarafından işçilerin topluca işten uzaklaştırılması eylemidir; ilk kez 1963 tarihli 275 sayılı kanunla yasal zemine kavuşmuştur.

Kamu kesiminde yer alan kurum, kuruluş ve sermayesi devlete ait işletmelerin işveren sıfatıyla üye olduğu, toplu pazarlık süreçlerini yürütmek amacıyla kurulan özel statülü sendikalardır.

Sendikaların işyeri veya meslek temelinde değil, yasal olarak belirlenmiş belirli sanayi ve hizmet dalları (işkolları) düzeyinde örgütlenmesini öngören sistemdir.

1976 yılında işçi sendikalarının ideolojik eylemlerine ve yükselen toplumsal hareketlere karşı işveren örgütleri, odalar ve dernekler tarafından kurulan ortak danışma platformudur.

1919 yılında kurulan, dünya genelindeki işveren kuruluşlarının ortak çıkarlarını küresel düzeyde temsil eden ve TİSK'in de üyesi olduğu en üst uluslararası işveren örgütüdür.

Hükümet ile işçi, işveren ve diğer sivil toplum kuruluşu temsilcilerini bir araya getiren, ekonomik ve sosyal politikalarda uzlaşma aramayı amaçlayan anayasal danışma organıdır.

Toplu iş sözleşmesi sürecinde anlaşmazlık çıkması durumunda veya grev/lokavt yasaklarının olduğu hallerde uyuşmazlığı kesin olarak çözen, üçlü yapıya sahip yargı benzeri kuruldur.

Kamu sektöründe faaliyet gösteren işverenlerin, üyelerinin ortak ekonomik ve sosyal hak ve menfaatlerini korumak ve toplu iş sözleşmesi süreçlerini yürütmek amacıyla kurdukları sendikal örgütlenmedir. Türkiye'de bu kavram yasal mevzuata ilk kez 1983 tarihli 2821 sayılı Sendikalar Kanunu ile dahil edilmiştir.

1971 yılında Sümerbank Tekstil Sanayi İşverenleri Sendikası adıyla kurulan, 1985 yılında güncel adını alan ve kamu işletmelerini temsil eden iki büyük kamu işveren sendikasından biridir. 1986 yılından beri TİSK üyesidir ve 1995 yılında Türk Kamu-Sen'i bünyesine katarak genişlemiştir.

1968 yılında Türk Taşıt İşverenleri Sendikası adıyla kurulan ve zamanla ulaştırma, demir-çelik ve makine-kimya kamu işveren sendikalarının birleşmesiyle oluşan kamu işveren sendikasıdır. Günümüzde 17 işkolunda 108 üye işverene hizmet vermekte olup TİSK üyesidir.

1986 yılındaki Başbakanlık genelgeleri doğrultusunda kurulan üç büyük kamu işveren sendikasından biri olan ancak 1995 yılında koordinasyon ve tasarruf amacıyla genel kurul kararıyla Kamu-İş'e katılarak tasfiye olan sendikadır.

Herhangi bir konfederasyona (örneğin TİSK'e) üye olmayan veya işkolu esasına tabi olmaksızın sadece kendi özel kanunları ve yapıları çerçevesinde faaliyet gösteren kamu işveren örgütleridir. 1978 Toplumsal Anlaşması sonrasında kamu sendikalarının çoğu TİSK'ten ayrılarak bağımsız kalmıştır.

Sermayesinin tamamı veya büyük bir kısmı devlete ait olan, iktisadi alanda ticari esaslara göre faaliyet gösteren devlet işletmeleridir. Türkiye'de kamu işveren sendikacılığının doğuşu ve gelişimi doğrudan KİT'lerin yaygınlaşması ve büyümesiyle ilişkili olmuştur.

1978 yılında dönemin hükümeti ile Türk-İş arasında imzalanan, kamu kesimindeki kuruluşların üyesi oldukları özel sektör işveren sendikalarıyla (TİSK) ilişkilerini kesmesini öngören ve kamu işveren sendikacılığında ayrışmaya yol açan tarihi belgedir.

05.03.1980 tarihinde kamu kuruluşlarının toplu sözleşmelerde karşılaştıkları güçlükleri gidermek ve standartlar oluşturmak amacıyla kurulan ve 12 Eylül 1980'e kadar kamu toplu sözleşmelerini tek elden yürüten kuruldur.

1983 yılında çıkarılan, 'Kamu İşverenleri Sendikası' tanımını ilk kez mevzuata sokan ve kamu işveren sendikalarının aynı işkolunda kurulma şartını kaldırarak çok işkollu güçlü sendikaların kurulmasına izin veren kanundur.

4688 sayılı Kamu Görevlileri Sendikaları Kanunu'nun 21. maddesi uyarınca oluşturulan ve bünyesinde kamu işveren sendikası temsilcilerinin de yer aldığı, memur sendikacılığı süreçlerinde danışma ve koordinasyon görevi yapan kuruldur.

1927 yılında özel sektörü desteklemek amacıyla çıkarılan ancak yetersiz kalması üzerine devletin Demiryolları ve Liman İşletmeleri gibi stratejik yabancı işletmeleri satın alarak devletçilik dönemine geçişini başlatan kanundur.

1963 yılında yürürlüğe giren ve Türkiye'de sendikal haklar ile toplu iş sözleşmesi, grev ve lokavt mekanizmalarını ilk kez tam anlamıyla yasal güvenceye kavuşturan tarihi endüstri ilişkileri yasalarıdır.

Yürürlükte olan bir toplu iş sözleşmesinden doğrudan üye sıfatıyla veya kanuni yollarla (dayanışma aidatı ödeyerek vb.) dolaylı olarak yararlanan toplam işçi ve işyeri hacmini ifade eden kavramdır.

Aynı işyerinde veya işkolunda birden fazla sendikanın, toplu pazarlık masasına oturmaya hak kazanmak için yasal çoğunluğu elde etme amacıyla giriştiği sert ve rekabetçi süreçtir.

İşçilerin mevcut maaş derecelerine veya vasıflarına bakılmaksızın, tüm çalışanlara eşit miktarda (örneğin herkese net 100 TL) yapılan maktu ücret artışı yöntemidir.

Enflasyonun tahrip edici etkisini azaltmak amacıyla, toplu iş sözleşmesi süresi içinde belirli dönemlerde (örneğin her altı ayda bir) önceden belirlenmiş oranlarda yapılan zam sistemidir.

Ücretlerin, tüketici fiyat endekslerindeki (enflasyondaki) artış oranına paralel olarak otomatik olarak yükseltilmesini öngören değişken ücret uyarlama mekanizmasıdır.

Çıplak ücretin dışında işçilere aile, çocuk, yemek, yakacak, eğitim gibi adlar altında ayni veya nakdi olarak sağlanan ve refah düzeyini artırmayı amaçlayan ek ödemelerdir.

Ücretin, işçi ve ailesinin geçimini sağlayan temel refah ve satın alma gücü kaynağı olarak kabul edilmesini ifade eden sosyal devlet yaklaşımıdır.

Ücretin, işveren açısından mal ve hizmet üretiminde katlanılması gereken ve rekabet gücünü doğrudan etkileyen bir üretim girdisi/gideri olarak görülmesidir.

Bir işveren sendikası ile bir işçi sendikası arasında, birden fazla üye işyerini veya işletmeyi kapsayacak şekilde tek bir metin halinde imzalanan sözleşme türüdür.

Bakanlar Kurulu kararıyla, bir işkolunda en çok üyeye sahip sendikanın yaptığı toplu iş sözleşmesinin, o işkolundaki diğer sendikasız veya sözleşmesiz işyerlerine de aynen uygulanması işlemidir.

20 Temmuz 1978'de CHP Hükümeti ile Türk-İş arasında imzalanan, kamu sektöründe ücret disiplini, verimlilik artışı ve sosyal barışı hedefleyen Türkiye'nin ilk ulusal sosyal paktıdır.

İşçilerin veya sendika temsilcilerinin, işyerindeki üretim, planlama ve idari kararların alınması süreçlerinde söz ve oy hakkına sahip olması durumudur.

Bir veya birden fazla işyerini bünyesinde barındıran tek bir işletme için yapılan toplu iş sözleşmesi sürecidir. Kamu sektöründe KİT'ler gibi çok şubeli yapılarda yaygın olarak tercih edilmiştir.

Sadece tek bir fiziki işyerini veya fabrikayı kapsayan toplu iş sözleşmesi düzeyidir. Özel sektörde daha yaygın olarak uygulanmış ve işletme düzeyine göre daha fazla sayıda bağıtlanmıştır.

Aynı işkolunda faaliyet gösteren birden fazla işverenin, üyesi oldukları işveren sendikası aracılığıyla işçi sendikasıyla tek bir sözleşme imzalamasıdır. 1980'lerin sonunda TİSK tarafından desteklenmiş ancak 1994 kriziyle gerilemiştir.

Çıplak (kök) ücrete ilave olarak işçilere sağlanan ikramiye, prim, sosyal yardımlar ve tazminat gibi parasal haklardır. Dönem boyunca toplu pazarlıkların en önemli pazarlık maddelerinden birini oluşturmuştur.

İşçinin bireysel üretkenliği ve başarısına göre belirlenen ücret modelidir. İşverenler esneklik sağlamak için bu sistemi savunurken, sendikalar ücreti bireyselleştirdiği gerekçesiyle karşı çıkmıştır.

Devletin kamu işçilerine yönelik uyguladığı, bütçe dengeleri ve enflasyon hedefleri doğrultusunda ücret artışlarını ve sosyal hakları sınırlandırmayı amaçlayan merkezi politikadır.

1989 yılında TÜRK-İŞ bünyesinde örgütlü 26 kamu sendikasının, toplu iş görüşmelerini ortak ve tek bir merkezden yürütmek amacıyla oluşturduğu koordinasyon organıdır.

Haftalık çalışma saatlerinin ve fazla mesai uygulamalarının pazar koşullarına göre esnek hale getirilmesidir. 1990'lardan sonra toplu sözleşmelere denkleştirme ve telafi çalışması gibi hükümlerle girmiştir.

1986 yılından itibaren devlet tarafından işçi ücretlerinden kesilmeye başlanan ve üretimle doğrudan ilgisi olmayan kesintilerdir. İşçilik maliyetlerini artırdığı için tarafların tepkisini çekmiş ve kaldırılmıştır.

Asıl işverenin işin bir bölümünü alt işverene (taşerona) devretmesi sürecidir. Sendikal örgütlenmeyi ve toplu pazarlık kapsamını daraltan en önemli faktörlerden biridir.

1994, 1997 Asya ve 2001 yıllarında yaşanan, istihdamı düşüren ve toplu pazarlıklarda sendikaları ücret artışı yerine iş güvencesine odaklanmaya zorlayan makroekonomik sarsıntılardır.

1989 yılında kamu toplu sözleşmelerindeki tıkanma üzerine 600 bin kamu işçisinin başlattığı, vizitaya çıkma, sakal bırakma gibi yaratıcı yöntemler içeren geniş çaplı protestolardır.

İşçilerin mevcut ücret seviyelerine, unvanlarına veya kıdemlerine bakılmaksızın herkese eşit miktarda (maktu) yapılan ücret zammı modelidir. Ücretlerde liyakat ilişkisini zayıflatmıştır.

2821 sayılı Kanun'da yer alan, bir sendikanın toplu sözleşme yapabilmesi için hem Türkiye genelinde kurulu olduğu işkolunun belirli bir oranını hem de işyerinin çoğunluğunu üye yapmasını zorunlu kılan sistemdir.

İşçilerin, topluca çalışmamak suretiyle işyerinde faaliyeti durdurmak veya işin niteliğine göre önemli ölçüde aksatmak amacıyla aralarında anlaşarak veya bir kuruluşun kararına uyarak işi bırakmalarıdır. Toplu iş uyuşmazlıklarında işçilerin en güçlü mücadele aracıdır.

İşyerinde faaliyetin tamamen durdurulması amacıyla, işverenin kendi kararıyla veya bir işveren kuruluşunun kararına uyarak işçileri topluca işten uzaklaştırmasıdır. Yasal olarak ancak işçi sendikasının grev kararı alması durumunda başvurulabilen bir karşı mücadele aracıdır.

Kanuni bir grev için yasada öngörülen şartlara uyulmaksızın, usulüne aykırı olarak veya çıkar uyuşmazlığı dışındaki amaçlarla (siyasi, dayanışma veya genel grev gibi) yapılan iş bırakma eylemleridir.

Bir toplumu ya da toplumsal grubu ilgilendiren herhangi bir konu üzerinde halkın genelinin paylaştığı ortak kanaat, fikir ve tutumların bütünüdür. 1960-1980 döneminde kamuoyunun olumsuz tepkisinden çekinen işverenler lokavt uygulamaktan kaçınmışlardır.

Demokratik anayasal düzenin askeri müdahaleler (12 Mart 1971 Muhtırası veya 12 Eylül 1980 Askeri Darbesi gibi) veya olağanüstü koşullar nedeniyle kesintiye uğradığı, sendikal hakların ve grevlerin yasaklandığı veya sınırlandırıldığı geçiş dönemleridir.

Toplu iş uyuşmazlıklarında tarafların anlaşmasını sağlamak amacıyla yasa gereği başvurulması zorunlu olan, ancak tarafların bağlayıcı kararlar almasını şart koşmayan barışçı bir çözüm yoludur. 1963-1980 döneminde etkin olarak kullanılamamıştır.

Toplu iş uyuşmazlıklarının grev ve lokavt gibi taraflara zarar veren mücadeleci yöntemlere başvurulmadan önce, arabuluculuk, uzlaştırma veya hakem gibi yöntemlerle uzlaşma içinde çözülmesini amaçlayan süreçlerdir.

Toplu iş pazarlığı sürecinde tarafların anlaşamaması durumunda, kendi taleplerini karşı tarafa kabul ettirmek amacıyla başvurdukları grev ve lokavt gibi işi ve üretimi durdurmaya yönelik zorlayıcı yöntemlerdir.

Toplu iş sözleşmesi yapılması sürecinde yeni haklar elde etmek veya mevcut hakları geliştirmek amacıyla yasal çerçevede başvurulan tek yasal grev türüdür. 1982 Anayasası grev hakkını sadece bu türle sınırlandırmıştır.

Yürürlükte olan bir toplu iş sözleşmesinin veya kanun hükümlerinin uygulanması, yorumlanması ya da ihlal edilmesi nedeniyle taraflar arasında çıkan anlaşmazlıklardır. 1980 sonrasında bu uyuşmazlıkların çözümü için sadece yargı yolu benimsenmiştir.

1989-1991 yılları arasında kamu işçilerinin reel ücret kayıplarını protesto etmek amacıyla yasal grev yasaklarını aşarak gerçekleştirdikleri yemek boykotu, sakal bırakma, toplu viziteye çıkma gibi yaratıcı ve geniş katılımlı grev dışı eylemler bütünüdür.

İşçi sendikaları, kamu çalışanları sendikaları, meslek odaları ve sivil toplum kuruluşlarının çalışanların haklarını korumak ve yasa tasarılarına karşı ortak tavır geliştirmek amacıyla oluşturdukları geniş tabanlı eylem birliği platformudur.

Milli güvenlik veya genel sağlık gerekçesiyle, başlamış veya başlayacak olan bir grevin hükümet (Bakanlar Kurulu) kararıyla belirli bir süreyle (genellikle 60 gün) durdurulması işlemidir. Grevlerin düşüş eğiliminde önemli bir etkendir.

Bir işçi sendikası ile bir işveren sendikası arasında, işverenin üyesi olan birden fazla işyerini veya işletmeyi kapsamak üzere imzalanan toplu iş sözleşmesidir. MESS ve KİPLAS gibi işveren sendikaları bu yöntemi savunmuştur.

1965 yılında yürürlüğe giren ve Türkiye'de kamu görevlilerine ilk kez sendika kurma hakkı tanıyan, ancak grev ve toplu sözleşme hakkı içermeyen kısıtlayıcı kanundur.

2001 yılında kabul edilen, kamu görevlilerinin sendikal örgütlenme, üyelik ve toplu pazarlık süreçlerini düzenleyen temel kanundur. 2012 yılında yapılan değişiklikle adı 'Kamu Görevlileri Sendikaları ve Toplu Sözleşme Kanunu' olmuştur.

Kamu görevlilerinin çalıştıkları kurumların yürüttüğü hizmetin niteliğine göre belirlenmiş ulusal düzeydeki işkollarında örgütlenmesini öngören modeldir. 4688 sayılı Kanun'da bu kapsamda 11 adet hizmet kolu belirlenmiştir.

4688 sayılı Kanun'un ilk halinde yer alan, kamu işvereni ile yetkili sendikalar arasında yapılan ancak bağlayıcılığı olmayan, uyuşmazlık durumunda sadece tavsiye niteliğinde kararlar üreten pazarlık sistemidir.

2010 Anayasa değişikliğiyle getirilen, kamu görevlilerinin mali, sosyal ve özlük haklarını belirleyen, tarafları hukuken bağlayan ve uyuşmazlık halinde Hakem Kurulu'na gidilebilen toplu pazarlık sürecidir.

Toplu sözleşme sürecinde taraflar arasında uyuşmazlık çıkması halinde nihai ve kesin kararı vermekle yetkilendirilmiş, kararlarına karşı yargı yoluna başvurulamayan 11 üyeli bağımsız kuruldur.

Kamu görevlilerinin hak arama veya toplu pazarlık sürecinde işi durdurma hakkının yasal olarak engellenmesidir. Türkiye'de memurlar için bu yasak 657 sayılı Kanun'un 27. maddesinde açıkça korunmaktadır.

Toplu görüşme döneminde (2001-2010) taraflar arasında anlaşma sağlanamaması durumunda devreye giren, Yüksek Hakem Kurulu Başkanı başkanlığında toplanan ve tavsiye niteliğinde kararlar alan kuruldur.

Sendika üyesi olan kamu görevlisinin üyelik aidatının, işveren (devlet) tarafından doğrudan maaşından kesilerek ilgili sendikanın hesabına aktarılması sistemidir.

Kamu yönetimi ile kamu görevlileri sendikaları arasında sosyal diyaloğu geliştirmek, mevzuat ve uygulama sorunlarını değerlendirmek üzere yılda iki kez toplanan danışma organıdır.

Usulüne göre yürürlüğe konulmuş milletlerarası antlaşmaların kanun hükmünde olduğunu ve temel haklara ilişkin olanların kanunlarla çelişmesi durumunda antlaşma hükümlerinin esas alınacağını belirten anayasal kuraldır.

624 sayılı Kanun döneminde olduğu gibi, örgütlenme modelinin dar tutulması veya kurum/uzmanlık düzeyinde sendika kurulmasına izin verilmesi nedeniyle çok sayıda küçük ve etkisiz sendikanın ortaya çıkması durumudur.

Memur Sendikaları Konfederasyonu olup, özellikle 2010'lu yıllardan itibaren üye sayısını hızla artırarak Türkiye'nin en büyük ve toplu sözleşmede en çok yetkiye sahip kamu görevlileri konfederasyonu haline gelmiştir.

Türkiye Kamu Çalışanları Sendikaları Konfederasyonu olup, 1990'lı yıllardan beri kamu görevlileri sendikal hareketinde önemli bir yere sahip olan ve yüksek üye sayısını koruyan konfederasyonlardan biridir.

Kamu Emekçileri Sendikaları Konfederasyonu olup, 1990'lı yıllardaki fiili sendikal mücadele sürecinin öncülüğünü üstlenmiş, hak temelli ve mücadeleci sendikacılık anlayışını savunan konfederasyondur.

Kamu görevlisinin kendi özgür iradesiyle bir sendikaya üye olma (olumlu yönü) veya hiçbir sendikaya üye olmama ya da üyelikten ayrılma (olumsuz yönü) hakkına sahip olmasıdır.

Kamu sektöründe çalışanların statülerinin belirlenmesinde yaşanan ve toplu sözleşme ile sendikal hakların kullanım sınırlarını doğrudan etkileyen hukuki belirsizliktir.

Asgari ücretin ve genel ücret düzeyinin enflasyon, geçim endeksleri ve verimlilik gibi bilimsel ve objektif kriterlere göre belirlenmesi sürecidir.

Uluslararası Çalışma Örgütü bünyesinde, üye ülkelerdeki sendikal hak ihlallerini ve şikayetleri inceleyen en yetkili denetim organlarından biridir.

Üye ülkelerin onayladıkları ILO sözleşmelerini iç hukukta ve uygulamada ne derece hayata geçirdiklerini denetleyen uzmanlar komitesidir.

ILO sözleşmelerini ısrarlı ve ağır biçimde ihlal eden ülkelerin, Aplikasyon Komitesi raporlarında teşhir edilerek uluslararası alanda kınanması durumudur.

Milli gelirin üretim faktörleri (emek, sermaye, toprak) ve toplumsal sınıflar arasında dengesiz ve adaletsiz bir şekilde paylaştırılması durumudur.

Çalışma süreleri, ücretler ve istihdam biçimlerinin piyasadaki dalgalanmalara ve işverenin taleplerine göre serbestçe uyarlanabilmesini sağlayan neo-liberal uygulamadır.

Bir işverenin, işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işleri veya uzmanlık gerektiren asıl işin bir bölümünü başka bir işverene devretmesi ilişkisidir.

Kamu İktisadi Teşebbüslerinin (KİT) ve kamuya ait varlıkların mülkiyetinin veya işletme hakkının özel sektöre devredilmesi sürecidir.

Kamu kurumlarında veya KİT'lerde memur ve işçi statüsü dışında, belirli bir sözleşmeye bağlı olarak istihdam edilen ve sendikal hakları kısıtlı olan çalışan grubudur.

Endüstri ilişkilerinde işçi, işveren ve hükümet temsilcilerinin ortak ilgi alanlarındaki sorunları çözmek amacıyla yürüttükleri her türlü danışma ve müzakere sürecidir.

Hükümet ile toplumsal kesimler arasında uzlaşmayı sağlamak ve ekonomik politikalara katkıda bulunmak amacıyla kurulan anayasal danışma organıdır.

Sendika üyesi işçilerin ödemekle yükümlü olduğu üyelik aidatlarının, işveren tarafından doğrudan bordrodan kesilerek sendika hesabına yatırılması sistemidir.

KİT'lerde çalışan bazı sözleşmeli personelin iş sözleşmelerinin sona ermesi durumunda, kıdem tazminatının dörtte biri oranında ödenen tazminat türüdür.