Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » Coğrafya Lisans Programı » Enerji Ve Alternatif Enerji Kaynakları
← Ünite 2
Enerji Ve Alternatif Enerji Kaynakları

Ünite 2: Enerji Kaynakları Kullanımının Zaman İçinde Değişmesinin Nedenleri

1900 Yılı Dünya Enerji Tüketimi
1900'lü yıllarda toplam dünya enerji tüketimi yaklaşık olarak 0,5 milyar TEP (0,466 milyar TEP) seviyesindeydi. Bu dönemde dünya enerji ihtiyacının çok büyük bir kısmı (%97 oranında) kömür tarafından karşılanmaktaydı.
1950 Sonrası Tüketim Patlaması
Dünya enerji tüketimi 1900-2000 arasında yıllık ortalama %2 artarken, asıl büyük kırılma 1950 yılı sonrasında gerçekleşmiştir. İkinci Dünya Savaşı sonrasında sanayileşme yarışına katılan gelişmekte olan ülkelerin talebiyle enerji tüketim hızı ve miktarları katlanarak artmıştır.
1960 Yılı Tarihi Eşik
1960 yılı dünya enerji sektörü açısından iki kritik gelişmeye sahne olmuştur: İlk kez petrol tüketimi kömür tüketimini geride bırakarak en çok tüketilen kaynak olmuş ve ilk kez nükleer enerji tüketim alanına giriş yapmıştır.
Çin'in Kömür Tercihi Politikası
Çin, küresel iklim değişikliği ve çevre sorunlarına yol açmasına rağmen sanayi enerjisini kömürden sağlamaktadır. Ülkesinde yeterli kömür rezervi bulunduğu için, pahalı petrol veya doğalgaz ithalatına döviz harcamaktan kaçınmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Gayri Ticari Enerji KaynaklarıModern sanayi ve teknolojiden yoksun alanlarda kullanılan, odun, tezek ve hayvan gücü gibi bitkisel ve hayvansal orijinli maddelere dayanan enerji kaynaklarıdır. Gelişmekte olan ülkelerde enerji tüketiminin önemli bir bölümünü oluştururlar.
KömürSanayi devriminin başlangıç ve gelişim devresinde %90-95 oranında kullanılan, endüstriyel enerji kaynaklarının en önemlilerinden biridir. 1950'lerden sonra petrol karşısında oransal olarak gerilesede günümüzde hâlâ stratejik ve ekonomik birincil enerji kaynakları arasındadır.
Beyaz Kömür (Hidrolik Güç)Akarsuların gücünden barajlar vasıtasıyla elektrik üretilmesini sağlayan yenilenebilir bir enerji kaynağıdır. Fosil yakıtlara göre tesise geçiş süreci uzun yıllar gerektiren ve iklim koşullarından etkilenen bir kaynaktır.
TEP (Ton Eşdeğeri Petrol)Farklı enerji kaynaklarının tüketim miktarlarını ve enerji değerlerini ortak bir birim altında toplayarak karşılaştırma yapmayı sağlayan standart enerji ölçü birimidir. Dünya enerji tüketimi istatistiklerinde yaygın olarak kullanılır.
Motor Devri20. yüzyılda içten patlamalı motorun icadıyla birlikte petrolün en çok aranan ve tüketilen yakıt niteliğini kazandığı dönemi ifade eder. Bu dönemde petrol, petro-kimya sanayisinin de temel hammaddesi olmuştur.
Petro-Kimya SanayiPetrolün sadece bir enerji kaynağı değil, aynı zamanda pek çok sanayi maddesinin üretiminde hammadde olarak değerlendirilmesiyle ortaya çıkan endüstri koludur. Motor devriyle birlikte büyük bir gelişim göstermiştir.
Nükleer Enerji20. yüzyılın ikinci yarısından sonra enerji piyasasına giren, özellikle gelişmiş ülkelerde elektrik üretiminde dışa bağımlılık riskini azaltmak amacıyla kullanılan ancak çevresel kaygılar ve güvenlik tartışmaları barındıran bir enerji kaynağıdır.
İktisadi CoğrafyaÜretim, dağıtım ve tüketim faaliyetlerinin coğrafi mekanla ilişkisini inceleyen bilim dalıdır. Enerji kaynaklarının yeryüzündeki dağılışı, ekonomik gelişmişlik düzeyleriyle olan bağı bu disiplin içinde derinlemesine incelenir.
Yenilenebilir Enerji KaynaklarıGüneş, rüzgâr ve jeotermal gibi tükenmeyen ve kullanım sonucunda kendini yenileyebilen enerji kaynaklarıdır. Teknolojik gelişmeler sayesinde fosil kaynaklara kıyasla maliyetleri giderek azalma eğilimi göstermektedir.
Kullanım EsnekliğiBir enerji kaynağının farklı sektörlerde (ulaşım, elektrik üretimi, sanayi hammaddesi) birden fazla amaçla kullanılabilme ve kolayca nakledilebilme yeteneğidir. Fosil yakıtlar arasında bu özelliğe en çok sahip olan petroldür.
Sanayi Devri / Devrimi17. ve 18. yüzyıllarda başlayarak üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makinelerin aldığı, enerji tüketiminin devasa boyutlara ulaştığı ve sanayi tesislerinin toplulaştığı tarihsel dönüm noktasıdır.
Enerji Nakil HatlarıSantrallerde (özellikle akarsu veya termik kaynaklardan) üretilen elektriğin tüketim merkezlerine güvenli ve kesintisiz bir şekilde taşınmasını sağlayan iletim sistemleridir. Sanayi tesislerinin coğrafi dağılımını etkilemiştir.
Bitümlü ŞistlerPetrolün arandığı ancak doğrudan bulunamadığı durumlarda, içinden yakıt elde edilebilen tortul kayaç kaynaklarıdır. Kömür gibi petrol üretiminde alternatif hammadde olarak potansiyel taşırlar.
Termik SantralKömür, petrol veya doğalgaz gibi fosil yakıtların ya da doğalgazın yakılmasıyla açığa çıkan ısı enerjisinin elektrik enerjisine dönüştürüldüğü tesislerdir.
Prehistorik Çağlarİnsanlığın yazı öncesi tarih dönemlerini kapsayan ve odunun ilk temel enerji kaynağı olarak kullanılmaya başlandığı çok eski tarihsel evredir.

Diğer Önemli Bilgiler

İngiltere ve Kuzey Denizi Petrol Krizi

İngiltere, 1970'lere kadar Kuzey Denizi'ndeki petrol rezervlerini yüksek maliyet nedeniyle işletmemiş, ithalatı seçmiştir. Ancak 1970-1980'lerde yaşanan iki petrol krizi ve varil fiyatlarındaki anormal artış, bu rezervlerin ekonomik olarak üretilmesini zorunlu kılmıştır.

Doğalgaz Tüketiminde Rekor Artış

Doğalgaz tüketimi 1940-1960 arasındaki 20 yıllık sürede yaklaşık 14 kat artmıştır. Özellikle 1950-1960 dönemindeki %379'luk artış hızı, 20. yüzyıl boyunca hiçbir enerji kaynağının yakalayamadığı en yüksek artış oranını temsil etmektedir.

Nükleer Enerjide 1980-1990 Talep Patlaması

Dünya piyasasına 20. yüzyılın ikinci yarısında giren nükleer enerji, en büyük sıçramasını 1980-1990 yılları arasında %272'lik artış hızıyla yaşamıştır. Bu patlamanın temel nedeni, gelişmiş ülkelerin dışa bağımlı enerji temin riskini en aza indirme isteğidir.

Kömür Tüketiminde Tarihi Gerileme (1990-2000)

1990-2000 yılları arasında kömür tüketimi -%4 düzeyinde gerçekleşerek uzun tarihindeki ilk ve son kez azalma göstermiştir. Bu düşüşün temel sebebi, petrol karşısındaki rekabet gücünün o dönemde zayıflamasıdır; ancak sonraki dönemde petrol fiyatlarının artmasıyla kömür tekrar yükselişe geçmiştir.

Hidroelektrik Üretiminde Yıllara Göre Dalgalanma

Hidroelektrik enerji iklim ve yağış koşullarına doğrudan bağlıdır. Tablolara göre 1980-1990 arasında hidroelektrik tüketimi %94 azalma gösterirken, yeni barajların devreye girdiği 2000-2010 döneminde ise %273 oranında devasa bir artış kaydetmiştir.

İlk ve Orta Çağ Liman Şehirleri

İlk ve Orta Çağlarda yelkenli gemilerin ticari faaliyetleri genişletmesi, o dönemdeki uygarlık merkezlerinin ve önemli şehirlerin deniz kıyılarında yani liman şehirleri olarak kurulmasında başrol oynamıştır.

Güncel Dünya Enerji Tüketim Düzeyi

1900'lerde 0,5 milyar TEP olan dünya enerji tüketimi, 1980'de 6 milyar TEP, 1990'da 7,8 milyar TEP ve günümüzde yaklaşık 12 milyar TEP (11,844 milyar TEP) büyüklüğüne ulaşmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • 1950 sonrası döneme dikkat edin: Dünya enerji tüketimindeki asıl büyük hızlanma ve patlama 1950 yılı sonrasındaki devire aittir.
  • 1960 yılının önemini unutmayın: 1960 yılı, ilk kez petrol tüketiminin kömürü geçtiği ve nükleer enerjinin sisteme girdiği kritik bir eşiktir.
  • Kömürün gerileme oranını karıştırmayın: Kömür tüketimi mutlak miktar olarak nadiren düşse de, petrolün hızlı yükselişi karşısında oransal olarak gerilemiştir (1990-2000 hariç).
  • Coğrafi dağılış ve politika ilişkisini kavrayın: Çin'in kömürü, Norveç/Peru'nun hidrolik gücü tercih etmesi rezervlerin coğrafi dağılımıyla doğrudan ilgilidir.
  • Petrolün üstünlüklerini ezberleyin: Yüksek kalori değeri, kullanım esnekliği, boru hatları/tankerlerle kolay taşınması petrolü kömür karşısında öne geçirmiştir.
  • Doğalgaz istatistiğini unutmayın: 1950-1960 dönemindeki %379'luk doğalgaz artış hızı 20. yüzyılın en yüksek artış rekorudur.
  • Gayri ticari enerji kaynaklarını ayırt edin: Odun, tezek ve hayvan gücü endüstriyel olmayan gayri ticari kaynaklardır ve gelişmemiş ülkelerde yaygındır.