Özet
← Ünite 1

Ünite 1: Toplumsal Düzen, Davranış ve Hukuk Kuralları — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Toplumsal Düzen Kuralları ve Önemi

İnsanlar yaratılışları gereği toplu bir biçimde yaşamak zorunda olan sosyal varlıklardır; Aristoteles dahil pek çok düşünür insanın bu yönünü vurgulamıştır. Birlikte ve güven içinde yaşayabilmek için belirli kurallara ve bu kuralların oluşturduğu bir düzene mutlak surette ihtiyaç duyulmaktadır.

Toplum halinde yaşayan insanların yerine getirmekle yükümlü oldukları ödevleri ve kullanacakları yetkileri belirleyen kuralların tamamına toplumsal düzen kuralları denir. Bu kurallar, genel, sürekli ve yaptırımı olan emir ve yasaklar niteliğindedir.

Başlangıçta iç içe olan toplumsal düzen kuralları uzun bir evrim, teknolojik gelişmeler, düşünce alanındaki değişimler ve laik anlayışın benimsenmesi sonucunda din, ahlâk, görgü ve hukuk kuralları olarak birbirinden ayrılmıştır.

2Toplumsal Düzen Kurallarının Türleri

Din kuralları, ilahi irade tarafından konulan ve peygamberler aracılığıyla kutsal kitaplarla ulaştırılan emir ve yasaklardır. Daha çok Allah ile kul arasındaki uhrevi ilişkileri düzenlerken, zaman zaman insanlar arası ilişkileri de kapsar; yaptırımı manevidir ve ihlal edilmesi durumunda günahkâr olma sonucu doğurur.

Ahlâk kuralları, insanın kendine ve başkalarına karşı ödevlerini vicdani değerlere dayanarak düzenler; öznel (sübjektif) ahlâk kişinin kendi vicdanına karşı sorumluluklarını, nesnel (objektif) ahlâk ise toplumun ortak vicdanındaki iyilik ve yardım kurallarını ifade eder.

Görgü kuralları, kişilerin belirli bir yer, zaman ve durumda nasıl davranması gerektiğini, selamlaşma, konuşma, yeme-içme ve ağırlama adabını belirler; yaptırımı manevi olup uymayanlar kaba, nezaketsiz veya cahil olarak nitelendirilir.

Hukuk kuralları, diğer toplumsal düzen kurallarının aksine yaptırımı maddi (devlet destekli) olan, uyulması zorunlu kurallar bütünüdür. Amacı toplumsal barışı, huzuru ve güvenliği sağlamaktır.

3Hukukun Farklı Anlamları ve Disiplinleri

Pozitif hukuk, yürürlükte olan hukuk kurallarının tamamını ifade eder ve mevzuat (yazılı kurallar) ile örf ve âdet hukukunun toplamından oluşur. Mevzu hukuk ise yetkili makamlarca konulmuş yazılı kuralların bütünüdür (mevzuat).

Doğal (tabii) hukuk, değişmeyen, evrensel, adalet ve hakkaniyete en uygun olduğu varsayılan 'olması gereken' ideal hukuktur. Maddi hukuk hakları ve yükümlülükleri düzenlerken, usul hukuku bu hakların hangi yöntemlerle elde edileceğini gösterir.

Hukuk bilimi; hukuk dogmatiği, hukuk tarihi, hukuk siyaseti, adli tıp, adli psikoloji, hukuk felsefesi ve hukuk sosyolojisi gibi disiplinleri kapsayarak pozitif hukuku bilimsel yöntemlerle inceler.

4Hukuk Sistemleri

Kıta Avrupası (Roma-Germen) hukuk sistemi, Roma hukukuna dayanır, yazılılık esastır, tedvin (kodifiye) edilmiştir, özel hukuk-kamu hukuku ayrımı bulunur ve adli-idari yargı ayrılığı mevcuttur; Türkiye de bu sistemi benimsemiştir.

Anglosakson (Common Law) hukuk sistemi, İngiltere'de gezici yargıçların örf ve âdetleri seçmesiyle doğmuştur; tedvin edilmemiştir, içtihadi niteliktedir, kamu-özel hukuk ayrımı yoktur ve yargı birliği ilkesi geçerlidir.

İslam hukuk sistemi (fıkıh), ilahi kaynaklı esaslara dayanır; temel kaynakları Kuran, sünnet, icma ve kıyas olup ibadet ve muamelat olarak ikiye ayrılır. Sosyalist hukuk sistemi ise iktisadi koşullara ve Marksist-Leninist öğretiye dayanarak özel mülkiyeti reddeder ve kamu hukukunu önceler.

5Hukukun Kaynağına İlişkin Görüşler ve Özellikleri

Hukukun kaynağı konusunda iradeden doğduğunu savunan ilahi irade, beşeri irade ve toplumsal sözleşme görüşleri varken; irade dışı doğduğunu savunan doğal hukuk okulu, tarihçi hukuk okulu, sosyolojik hukuk okulu, analitik hukuk okulu ve normcu hukuki pozitivist okul bulunmaktadır.

Hukuk kurallarının temel özellikleri genellik (aynı koşullardaki herkese uygulanabilme), soyutluk (benzer olaylara uygulanabilecek genişlikte olma) ve süreklilik (yürürlüğe girdiği andan kaldırılıncaya kadar uygulanma) ilkeleridir.