Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Genel anlamda olay veya vaka, insan iradesine bağlı olarak veya tamamen insan iradesi dışında meydana gelen her türlü dış dünya değişikliğidir. Sel felaketi, deprem, yangın, ölüm, doğum ve kazalar doğal olaylar arasında yer alırken; insanların seyahat etmesi, ev satın alması ya da çocuklarını okula kaydettirmesi insan iradesine dayanan olaylardır. Ancak bu olayların tümü hukuk dünyasında bir anlam ifade etmez ve doğrudan hukukun ilgilenme alanına girmez. Doğada meydana gelen derelerin taşması veya kayaların yuvarlanması gibi olaylar esas itibarıyla hukuk dışı olaylardır.
Bir olayın 'hukuki olay' niteliği kazanabilmesi ve hukuken önemli hale gelmesi için, hukuk düzeni tarafından kendisine bir hukuki sonucun bağlanmış olması şarttır. Örneğin bir insanın doğması ile kişilik başlar, ölmesiyle kişilik sona erer, malvarlığı mirasçılara geçer ve varsa ceza davaları düşer. Bu tür doğal olaylar, doğrudan hukuk düzeni tarafından sonuçlara bağlandığı için birer hukuki olaydır. Kimi zaman doğa olayları kendiliğinden hukuki sonuç doğurmasa bile, yapılan sigorta sözleşmeleri gibi hukuki işlemler sayesinde hukuki olay niteliği kazanabilirler.
Sigorta ettirilmeyen bir tarlaya dolu yağıp zarar vermesi sadece sıradan bir doğa olayısıyken, tarlasını doluya karşı sigorta ettiren bir çiftçi için bu durum hukuki bir olaydır; çünkü riziko gerçekleşmiş ve çiftçinin sigortadan tazminat isteme hakkı doğmuştur. Ayrıca yasa koyucu belirli sürelerin geçmesine de hukuki sonuçlar bağlamıştır. Örneğin, zilyedin elinden rızası dışında çıkan bir taşınır malı beş yıl süreyle iyi niyetli ve davasız elinde bulunduran kişi malın sahibi olur. Türk Medeni Kanunu'na göre olağan zamanaşımı 10 yıl, olağanüstü zamanaşımı ise 20 yıldır ve bu süreler sonunda gayrimenkul mülkiyetinin kazanılması sağlanır.
Hukuki fiil, hukuk düzenince kendisine hukuki sonuç bağlanan insan eylemleridir. Hukuki olayların bir alt kümesi olan hukuki fiiller, yapılan eylemin hukuka uygun olup olmamasına göre iki gruba ayrılır: Hukuka uygun fiiller ve hukuka aykırı fiiller. Hukuka uygun fiiller, hukuk düzenini bozmayan ve hukuk düzeninin öngördüğü ya da onayladığı hukuki sonuçları doğuran insan davranışlarıdır. Bu fiiller kendi içinde duygu açıklamaları, bilgi açıklamaları ve irade açıklamaları olmak üzere üçe ayrılır.
Duygu açıklamaları kişilerin sevgi, nefret veya kin gibi iç dünyalarındaki duygularını dışa vurmasıdır. Hukuk kural olarak duyguların açıklanmasına sonuç bağlamaz, ancak istisnai durumlarda hukuki sonuç doğurabilir. Örneğin kötü muamelede bulunan eşini affeden kişinin bu duygu açıklaması boşanma davası açma hakkını ortadan kaldırır. Bilgi açıklamaları ise bir olayın varlığının, bir bilginin ya da talimatın açıklanmasıdır. Mahkemede gerçeğin ikrar edilmesi, alacağın temlik edildiğinin borçluya ihbar edilmesi, borcun ödendiğine dair makbuz verilmesi veya satılan maldaki ayıbın bildirilmesi bu kapsamdadır.
İrade açıklamaları ise kişinin iradesini doğrudan ortaya koyarak dış dünyaya yansıttığı fiillerdir. Bunlar maddi fiiller, hukuki işlemler ve hukuki işlem benzeri işlemler olarak ayrılır. Maddi fiiller, teknik bir sonuca erişmek veya dış dünyada yeni bir durum yaratmak için yapılır ve kişinin hukuki sonucu isteyip istemediğine bakılmaksızın hukuk düzeni bunlara sonuç bağlar (örneğin başkasının malını işleyerek yeni eser meydana getirmek veya yerleşim yeri edinmek). Hukuki işlemler ise doğrudan hukuki sonuç doğurmaya yönelik irade açıklamalarıdır.
Hukuka aykırı fiiller, hukuk düzeninin onaylamadığı ve kendisine hukuki sonuç bağladığı zararlı insan davranışlarıdır. Bunlar haksız fiiller ve borca/sözleşmeye aykırılık oluşturan fiiller olarak ikiye ayrılır. Haksız fiilin oluşabilmesi için üç temel unsurun bir arada bulunması gerekir: Hukuka aykırı fiil, zarar ve illiyet (nedensellik) bağı. Hukuka aykırı fiil, hukuk düzeninin koruma amacıyla koyduğu emir ve yasakların ihlal edilmesidir. Ancak bazı haller fiili hukuka uygun hale getirir: yasanın verdiği yetkinin kullanılması, zarar görenin razı olması, üstün kamu veya özel yarar, meşru müdafaa, haklı savunma, hakkını korumak için güç kullanma ve ıztırar (zorunluluk) halleri.
Haksız fiillerde kusur, hukuka aykırı sonucu istemek (kast) veya bu sonuçtan kaçınmak için iradeyi yeterince yormamak (ihmal) şeklinde kendini gösterir. Kastta bilme ve isteme unsuru varken, ihmalde sonuç istenmemekle birlikte gerekli dikkat ve özen gösterilmemiştir. Zarar ise bir kimsenin malvarlığında rızası dışında meydana gelen azalmadır ve maddi ile manevi olmak üzere ikiye ayrılır. Maddi zarar parayla ölçülebilirken, manevi zarar kişinin ruhsal değerlerine saldırı dolayısıyla duyduğu elem ve mahcubiyettir. Haksız fiil sonucunda fail, zarar görene tazminat ödemekle yükümlü hale gelir.
Türk hukukunda temel kural sorumluluğun kusura dayanması olmasına rağmen, hakkaniyet ve adalet gereği kusura dayanmayan 'objektif sorumluluk' (sebep sorumluluğu) halleri de kabul edilmiştir. Bu sorumluluk türünde failin kınanabilir bir kusuru aranmaz, zararı doğuran olaya hâkim olan veya o riski yaratan kişiye sorumluluk yüklenir. Türk Medeni Kanunu'nda ev başkanının sorumluluğu; Türk Borçlar Kanunu'nda ise işverenin, hayvan idare edenlerin, bina maliklerinin ve motorlu araç işletenlerin sorumlulukları kusursuz sorumluluğa örnek teşkil eder.
Hukuki işlem, hukuki bir sonuç elde etmek veya hukuki bir ilişkiyi yaratmak, değiştirmek ya da ortadan kaldırmak amacıyla bir veya birden fazla kişinin iradesini açıklamasıdır. Hukuksal işlemde öznel unsur olan 'iç irade' ile nesnel unsur olan 'iradenin açıklanması' ayrı öğelerdir. İç irade dış dünyaya yansımadıkça hukuki bir değer taşımaz; örneğin bir kişinin içinden vasiyet yapmayı düşünmesi hukuki sonuç doğurmaz, bunun için iradenin yazılı şekilde beyan edilmesi gerekir.
İrade açıklamaları çeşitli şekillerde sınıflandırılır. Açık irade beyanı herhangi bir yoruma gerek bırakmayacak kadar net yapılırken, örtülü (zımni) irade beyanı davranışlarla (örneğin önerilen işe doğrudan çalışmaya başlayarak) ortaya konur. Kimi irade açıklamalarının hüküm doğurması için karşı tarafa ulaşması gerekirken (örneğin sözleşme önerisi ve kabulü), vasiyetname gibi bazı işlemlerin sadece açıklanmış olması yeterlidir, karşı tarafa ulaşması aranmaz. Ayrıca irade ile açıklama arasında uyumsuzluk varsa sakat bir irade söz konusu olur; ayırt etme gücü olmayanların işlemleri mutlak butlanla batıldır, hata ve hile gibi durumlarda da irade sakatlanır.
Hukuksal işlemlerin geçerliliği kanunen bir şekle bağlanmış olabilir. Türk Borçlar Kanunu'nda sözleşmeler için kural olarak şekil serbestisi geçerlidir (TBK m.12). Ancak kanun bazı işlemler için sözlü şekli (evlenme ve sözlü vasiyet), yazılı şekli (kefalet, alacağın temliki, rekabet yasağı) veya resmi şekli (gayrimenkul satışı, resmi vasiyetname, gayrimenkul bağışlama vaadi) zorunlu kılmıştır. Resmi şekil, yetkili resmi makamlar olan yargıç, noter veya tapu memuru önünde (resmi senetle) gerçekleştirilir.
Tek taraflı hukuki işlemler, tek bir kişinin irade açıklamasıyla meydana gelen ve hukuki sonuç doğuran işlemlerdir. Fesih, iptal, sözleşmeden dönme, takas, vasiyetname, mirasın reddi, temsil yetkisi verilmesi, vakıf kurma ve mülkiyet hakkından vazgeçme tek taraflı işlemlere örnektir. Tek taraflı işlemlerde 'sınırlı sayı' (numerus clausus) ilkesi geçerlidir; yani yasada açıkça düzenlenmeyen tek taraflı işlemler kişiler tarafından yaratılamaz.
Çok taraflı hukuki işlemler ise birden fazla irade açıklamasının birleşmesiyle oluşur ve sözleşmeler ile kararlar olarak ikiye ayrılır. Sözleşme (akit), iki tarafın karşılıklı ve birbirine uygun iradelerini açıklamasıyla kurulur. Sözleşmeler sadece bir tarafa borç yükleyen (bağışlama gibi) veya her iki tarafa borç yükleyen (satış, kiralama, eser sözleşmeleri gibi) olarak sınıflandırılır. Sözleşmenin kurulması için önce yapılan öneriye (icap) karşı tarafın olumlu cevap vermesi (kabul) şarttır.
Kararlar ise birden fazla kişinin ortak bir amaç doğrultusunda iradelerini aynı yönde açıklamasıyla oluşur. Dernek genel kurulu, yönetim kurulu veya adi şirket ortaklar kurulu kararları bu kapsamdadır. Toplantılarda oylar kabul, ret veya çekimser şeklinde kullanılır ve çekimser oylar olumsuz oy sayılır. Yasaya uygun olarak alınan çoğunluk kararları, çekimser ve ret oyu kullananları da bağlar. Birden çok kişinin iradesinin aynı yönde birleşmesiyle ortak (müşterek) hukuksal işlemler de meydana gelebilir.
Hukuksal işlemler malvarlığına etkileri bakımından borçlanma (taahhüt) işlemleri ve tasarruf (harcama) işlemleri olmak üzere iki temel gruba ayrılır. Borçlanma işlemleri, taraflardan birinin veya her ikisinin bir edimi yerine getirme yükümlülüğü altına girmesini sağlayan işlemlerdir. Bu işlemlerde henüz fiilen yerine getirilmiş bir edim yoktur, bir edimin yerine getirilmesi vaadi söz konusudur.
Taahhüt işlemleri malvarlığının aktifinde doğrudan bir değişiklik yaratmaz, yalnızca pasifini artırır. Örneğin bir kişinin başka birine telefon satmayı taahhüt etmesi borçlandırıcı bir işlemdir; satıcının borçlarına telefonu teslim borcu eklenir, ancak telefon henüz teslim edilmediği için satıcının malvarlığında görünmeye devam eder. Bu nedenle taahhüt işlemiyle hak veya mülkiyet doğrudan karşı tarafa geçmez.
Tasarruf işlemleri ise malvarlığının aktifini veya pasifini doğrudan doğruya etkileyen, hakkı doğrudan doğuran, değiştiren, devreden veya ortadan kaldıran işlemlerdir. Satılan telefonun alıcıya fiilen teslim edilmesi bir tasarruf işlemidir ve bu işlemle telefon satıcının malvarlığından çıkarak alıcının malvarlığına geçer. Mülkiyetin devri, sınırlı ayni hak kurulması ve alacağın devri tasarruf işlemlerine örnek olarak gösterilebilir.
Hukuksal işlemler hüküm ve sonuçlarını doğurdukları zaman bakımından sağlar arası (hayatta sonuç doğuran) işlemler ve ölüme bağlı işlemler olarak ikiye ayrılır. Sağlar arası işlemler, yaşayan insanlar arasında yapılan ve hayattayken hüküm ifade eden işlemlerdir. Miras hukuku dışındaki tüm borçlar ve eşya hukuku işlemleri (satım, kira, bağışlama, evlenme) bu gruptadır. Ölüme bağlı işlemler ise sonuçlarını kişinin ölümü anında doğuran tasarruflardır.
Türk Medeni Kanunu iki ölüme bağlı tasarruf kabul etmiştir: Vasiyetname ve miras sözleşmesi. Vasiyetname, miras bırakanın saklı pay kurallarına uyarak tek taraflı irade beyanıyla mirasçı ataması veya mal bırakmasıdır; vasiyet yapabilmek için 15 yaşın tamamlanması ve ayırt etme gücüne sahip olunması yeterlidir, ergin olma şartı aranmaz. Miras sözleşmesi ise iki taraflı bir işlem olup resmi şekilde yapılması ve tarafların fiil ehliyetine sahip olması gerekir.
Kamu hukuku işlemleri ise yasama, yargılama ve yürütme organları tarafından gerçekleştirilir. Yasama işlemleri kanunlar (maddi ve şekli anlamda) ile parlamento kararlarından oluşur. Yargılama işlemleri bağımsız ve tarafsız mahkemelerin uyuşmazlıkları çözme faaliyetidir ve yargıç güvencesiyle teminat altına alınmıştır. Yürütme (yönetim) işlemlerinden idarenin özel hukuk alanındakilere özel hukuk kuralları uygulanırken; idari işlem ve idari sözleşmeler gibi kamu hukuku alanındaki işlemler idare hukuku ilkelerine tabidir.