Ünite 10: Finansal Tabloların Analiz Teknikleri- 4 Oran Analizi – 1: Likidite Oranları

Cari Oranın Gelişmiş ve Gelişmekte Olan Ülkelerdeki Eşik Farkı

Gelişmiş ülkelerde finansal piyasalar ve uzun vadeli borçlanma araçları (örneğin tahviller) yaygınken, gelişmekte olan ülkelerde sermaye piyasaları yeterince gelişmemiştir. Bu nedenle gelişmekte olan ülkelerdeki firmalar kısa vadeli banka kredilerine yönelmek zorunda kalır ve bu ülkelerde cari oran için 1,5 düzeyi de yeterli kabul edilebilir.

ŞİRİN A.Ş. Örnek Bilançosu ve Likidite Analizi Uygulaması

Bölüm içerisindeki uygulamalarda kullanılan ŞİRİN A.Ş.'nin 31.12.2010 tarihli bilançosunda 150.000 TL hazır değer, 50.000 TL menkul kıymet, 300.000 TL alacak ve 300.000 TL stok bulunurken; kısa vadeli borç kalemi toplamı 600.000 TL olarak yer almakta ve bu veriler üzerinden çeşitli rasyo senaryoları test edilmektedir.

Beyaz Eşya ve Süpermarket Sektörlerinde Likidite Farklılığı

Sektörel yapıların likidite oranları üzerindeki etkisi büyüktür. Örneğin, satışlarını 12-24 ay vadeli gerçekleştiren beyaz eşya sektörü ile günlük perakende satış yapan bir süpermarketin ideal asit-test oranları aynı olamaz; her sektör kendi iş modeline göre değerlendirilmelidir.

Tahakkuk Esası ile Nakit Yaratma Gücü Çelişkisi

İşletmeler muhasebe karları yüksek olsa dahi iflasa sürüklenebilir. Tahakkuk esasına göre belirlenen kar yüksek görülebilse de, dönen varlık fonları ve kısa vadeli borçlar için yeterli nakit üretilemiyorsa işletme cari borçlarını ödemekte zorlanmaktadır.

Anahtar Kavramlar

Oran Analizi (Rasyo Analizi)Finansal tablolarda yer alan ve aralarında anlamlı ilişki bulunan kalemlerin birbirine oranlanarak sonuçların yorumlandığı analiz tekniğidir. Örneğin, dönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklara oranlanmasıyla cari oran hesaplanarak işletmenin likidite durumu değerlendirilir.

Likidite Oranlarıİşletmelerin kısa vadeli borçlarını vadesi geldiğinde ödeyebilme yeteneğini ve net çalışma sermayesinin yeterliliğini ölçmek için geliştirilen oran grubudur. Cari oran, asit-test oranı ve nakit oran bu grubun temel bileşenleridir.

Cari OranDönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklara bölünmesiyle elde edilen ve işletmenin her 1 liralık kısa vadeli borcuna karşılık kaç liralık dönen varlığı olduğunu gösteren genel likidite ölçüsüdür. Genellikle 1,5 ile 2 aralığında olması yeterli kabul edilir.

Brüt Çalışma Sermayesiİşletmenin bilanço aktifinde yer alan dönen varlıkların toplam tutarını ifade eden kavramdır. Dönen varlıklar hem kısa vadeli borçların ödenmesinde hem de günlük faaliyetlerin sürdürülmesinde kullanılır.

Net Çalışma Sermayesi (Net İşletme Sermayesi)Dönen varlıklar ile kısa vadeli yabancı kaynaklar arasındaki farktır ve dönen varlıkların uzun vadeli kaynaklarla finanse edilen kısmını gösterir. Örneğin, 600.000 TL dönen varlığı ve 200.000 TL kısa vadeli borcu olan bir işletmenin net çalışma sermayesi 400.000 TL'dir.

Devamlı (Sürekli) Sermayeİşletmenin özkaynakları ile uzun vadeli yabancı kaynaklarının toplamından oluşan ve uzun vadeli finansman kaynaklarını gösteren büyüklüktür. Uzun vadeli yatırımların (duran varlıkların) bu kaynaklarla finanse edilmesi beklenir.

Net Çalışma Sermayesi NoksanıDönen varlıkların kısa vadeli yabancı kaynaklardan küçük olması durumunda ortaya çıkan ve cari oranın 1'in altında kaldığı açıktır. Bu durum, işletmenin duran varlıklarının bir kısmını kısa vadeli borçlarla finanse ettiğini gösterir.

Asit-Test Oranı (Likidite Oranı / İkinci Derece Likidite Oranı)Dönen varlıklardan likiditesi en düşük kalem olan stokların çıkarılmasıyla bulunan likit değerlerin kısa vadeli yabancı kaynaklara oranlandığı orandır. Hazır değerler, menkul kıymetler ve alacakların toplamı kısa vadeli borçlara bölünerek hesaplanır.

Stok Bağımlılık OranıHazır değerler ve menkul kıymetler çıkarıldıktan sonra kalan kısa vadeli borçların stokların kaç katı olduğunu gösteren orandır. Asit-test oranının 1'in altında olduğu durumlarda işletmenin borçlarını ödemek için stoklarına ne derece bağımlı olduğunu ortaya koyar.

Nakit Oran (Disponibilite Oranı / Birinci Derece Likidite Oranı)Hazır değerler ile menkul kıymetlerin toplamının kısa vadeli yabancı kaynaklara oranlanmasıyla bulunan ve işletmenin en hassas likidite durumunu ölçen orandır. Genellikle %20 (0,20) seviyesinde olması yeterli kabul edilir.

Standart OranlarOran analizi sonuçlarının objektif bir şekilde yorumlanabilmesi için karşılaştırıldığı tarihi, sektörel, ideal veya bütçelenmiş standart ölçütlerdir. Analizin anlam kazanabilmesi için tek başına oran değeri yetersiz kalıp bu standartlarla kıyaslanmalıdır.

Tarihi Standart Oranlarİşletmenin geçmiş dönemlerine ait hesaplanan oranlar olup, işletmenin zaman içindeki gelişimini veya gerilemesini takip etmek için kullanılır. Örneğin, bir önceki yılın cari oranı ile cari dönemin cari oranının kıyaslanmasıdır.

Sanayi (Sektör) Standart OranlarıAynı sektörde faaliyet gösteren benzer büyüklükteki işletmelerin ortalama oran değerleridir. Örneğin, beyaz eşya sektörü ile süpermarket sektörünün likidite oranları sektörel yapıları gereği birbirinden farklılık gösterir.

Hazır DeğerlerKasa, banka, alınan çekler ve yoldaki paralar gibi nakit ve nakit benzeri varlıklardan oluşan ve nakit oranın pay kısmını oluşturan en likid varlık kalemidir.

Menkul Kıymetlerİşletmenin geçici yatırım amacıyla elinde tuttuğu, hisse senedi ve tahvil gibi her an nakde çevrilebilecek varlıklarıdır ve asit-test ile nakit oranların pay kısmında yer alır.

Alınan Sipariş AvanslarıBilanço tarihinde işletmenin müşterilerinden aldığı ve nakit olarak değil anlaşma tarihinde stok teslim ederek kapatacağı avanslardır. Asit-test oranı hesaplanırken kısa vadeli borçlardan düşülmesi analizin doğruluğunu artırır.

Faaliyet Döngüsüİşletmenin nakit ile mal alıp satması ve bu malın tekrar nakde dönüşmesine kadar geçen süredir. Faaliyet döngüsü yüksek olan işletmelerin cari oranlarının daha düşük olması uygun görülebilmektedir.

Karlılık ile Likidite Arasındaki Ters İlişkiİşletmenin likidite oranlarının çok yüksek olmasının atıl varlık maliyeti yaratarak karlılığı olumsuz etkilemesi, düşük olmasının ise borç ödeme krizine yol açması durumudur.

Üçüncü Derece Likidite OranıLiteratürde en kapsamlı likidite ölçütü olan cari orana verilen diğer isimdir. Tüm dönen varlıkları kapsadığı için en geniş likidite göstergesidir.

Diğer Önemli Bilgiler

Literatürdeki Likidite Oranı Derecelendirmeleri

Finans literatüründe oranlar derecelerine göre sınıflandırılmaktadır. Buna göre nakit oran 'birinci derece likidite oranı', asit-test oranı 'ikinci derece likidite oranı' ve cari oran ise 'üçüncü derece likidite oranı' olarak adlandırılmaktadır.

Stokların Nakde Dönüşüm Zamanlamasındaki Belirsizlik

Stok kalemlerinin satış süresinin belirsiz olması ve farklı işletmelerin farklı stok değerleme yöntemleri (FIFO, LIFO, Ortalama Maliyet vb.) kullanması, asit-test oranının formülünde stokların pay kısmından çıkarılmasının temel gerekçesini oluşturur.

Avansların Kısa Vadeli Borçlardan Düşülmesinin Gerekçesi

Bilanço tarihinde işletmenin aldığı sipariş avansları bulunuyorsa, bu borç nakit olarak değil mal veya hizmet teslim edilerek kapatılacaktır. Bu nedenle asit-test oranı hesaplanırken alınan avansların kısa vadeli borçlardan düşülmesi analitik doğruluk açısından şarttır.

Net Çalışma Sermayesi Noksanının Finansal Anlamı

Cari oranın 1'in altında olması net çalışma sermayesi noksanına işaret eder. Bu durumda işletme, duran varlık yatırımlarının bir kısmını kısa vadeli borçlarla finanse etmektedir ve kısa vadeli borçlarını ödeyebilmek için dönen varlıkları yetersiz kalmaktadır.

Atıl Varlık Maliyetinin Karlılığa Etkisi

İşletmenin normalin üzerinde bir likiditeye ve gereğinden fazla dönen varlığa sahip olması, her varlığın bir maliyeti olduğu göz önüne alındığında atıl varlıklar yaratır. Bu atıl varlıklar işletmenin karlılık oranlarını doğrudan olumsuz yönde etkiler.

Zarar Eden İşletmelerin Kısa Vadeli Borç Ödeme Gücü

Zarar eden bir işletmenin kısa vadeli borç ödeyebilme gücü yüksek olabilir; çünkü borç ödeme gücü geçmiş dönemin kar/zarar durumundan ziyade o anki nakit yaratabilme gücüne ve likit varlık büyüklüğüne bağlıdır.

Stok Bağımlılık Oranında Ticari Alacakların Olmama Nedeni

Stok bağımlılık oranının formülünde ticari alacaklar yer almaz; çünkü ticari alacaklar stoklara doğrudan bağlı bir kalemdir. Stoklar satılmadığı sürece ticari alacaklar da zaten oluşmayacaktır.

Kısa Vadeli Borç Ödeme Gücünün Uzun Vadeli Güce Etkisi

Kısa vadeli borcunu ödeme gücünü sürdüremeyen işletmeler zincirleme olarak uzun vadeli borçlarını ödeyebilme gücünü de kaybeder ve bu durum işletmenin piyasadaki varlığını sürdürmesini imkansız hale getirir.

Nakit Oranın Kritik Eşik Sınırı (%20)

Nakit oranın (hazır değerler + menkul kıymetler / kısa vadeli yabancı kaynaklar) genel kabul gören ideal seviyesi %20 (0,20) civarındadır. Bu eşiğin altına inilmesi durumunda işletme likidite krizleriyle karşı karşıya kalabilir.

Oran Analizinde Grafiksel ve Sınıflandırma Yapısı

Oran analizi literatürde likidite, faaliyet etkinliği, finansal yapı ve karlılık olarak 4 ana gruba ayrılırken; analiz sonuçlarının tarafsız yorumlanabilmesi için tarihi, sektörel, ideal ve bütçe olmak üzere 4 çeşit standart oran ile kıyaslanması zorunludur.

Sınavda Dikkat Et

Cari oran formülünün Dönen Varlıklar / Kısa Vadeli Yabancı Kaynaklar olduğunu ve payda kısmına uzun vadeli borçların dahil edilmediğini unutmayın.
Net çalışma sermayesinin negatif çıkmasının 'Net Çalışma Sermayesi Noksanı' anlamına geldiğini ve duran varlıkların bir kısmının kısa vadeli borçlarla finanse edildiğini gösterdiğini ezberleyin.
Asit-test (likidite) oranının payında STOKLARIN YER ALMADIĞINI, hazır değerler, menkul kıymetler ve alacakların toplandığını mutlaka aklınızda tutun.
Stok bağımlılık oranının sadece asit-test oranı 1'in altında olduğunda anlam kazandığını ve hesaplandığını unutmayın.
Nakit oranın birinci derece likidite oranı olduğunu, payında sadece hazır değerler ve menkul kıymetlerin yer aldığını ve ideal oranının %20 (0,20) olduğunu karıştırmayın.
Karlılık ile likidite arasında ters yönlü bir ilişki olduğunu; likidite yüksekse atıl varlık maliyeti nedeniyle karlılığın olumsuz etkilendiğini sınav sorularında dikkate alın.
Zarar eden bir işletmenin yüksek likiditeye (nakit yaratma gücüne) sahip olabileceğini, borç ödeme gücünün geçmiş kardan ziyade nakde dayandığını unutmayın.
Cari oran ile asit test oranının eşit olmasının stokların sıfır olduğunu, asit test ile nakit oranın eşit olmasının ise ticari alacakların sıfır olduğunu gösteren kritik mantıksal bağlantıları kaçırmayın.