Ünite 11: 11. ÖDEMELER BİLANÇOSU

Ödemeler Bilançosunun Süresi

Ödemeler bilançosu tabloları, bir ülkenin dış dünya ile olan tüm ekonomik ilişkilerini genellikle bir yıllık bir dönem (belirli bir zaman dilimi) için sistemli bir şekilde kaydeder. Bu süre, makroekonomik verilerin yıllık bazda karşılaştırılabilmesini sağlar.

Dış Ticaret Dengesi ve Ödemeler Dengesi Farkı

Dış ticaret dengesi sadece ülkenin mal ihracatı ile mal ithalatı arasındaki farkı gösteren dar kapsamlı bir göstergedir. Ödemeler dengesi ise hizmet ticareti, karşılıksız transferler ve sermaye hareketleri dahil tüm ekonomik ilişkileri kapsayan geniş bir tablodur.

Kısa Dönemli Sermaye Hareketlerinin Vadesi

Sıcak para olarak da adlandırılan kısa dönemli sermaye hareketlerinin vadesi yasal ve finansal olarak bir yıldan azdır. Bu hareketler faiz ve kur marjlarından hızlıca yararlanmayı amaçlar.

Uzun Dönemli Sermaye Hareketlerinin Vadesi

Vadesi bir yıldan fazla olan uzun dönemli sermaye hareketleri; yabancı ülkede fabrika kurulması (doğrudan yatırım), hisse senedi ve tahvil alımı (portföy yatırımı) ile uzun vadeli kredileri kapsar.

Anahtar Kavramlar

Ödemeler BilançosuBir ülkenin belirli bir dönem (genellikle bir yıl) içinde diğer ülkelerle gerçekleştirdiği tüm ekonomik ilişkilerin çift taraflı muhasebe sistemine göre sistemli bir biçimde kaydedildiği tablodur. Ülkenin uluslararası alandaki ekonomik ve mali itibarının en önemli göstergelerinden biridir.

Cari İşlemler HesabıBir ülkenin ithal ve ihraç ettiği mal ve hizmet miktarları ile karşılıksız özel ve resmi transferlerinin kaydedildiği, ödemeler bilançosunun en önemli ana hesabıdır. Doğrudan milli gelir ve istihdam düzeyini etkileyen reel ekonomik işlemleri kapsar.

Sermaye HesabıBir ülkede yerleşik kişi ve kuruluşların diğer ülkelerle yaptıkları kısa ve uzun süreli yatırım, hisse senedi, tahvil alım-satımı ve kredi akışlarını gösteren hesaptır. Ülkeye giren ve ülkeden çıkan finansal kaynakların takibini sağlar.

Rezerv HesabıCari işlemler ve sermaye hareketlerinden kaynaklanan dış dengesizlikleri gidermek amacıyla Merkez Bankası'nın döviz piyasasına yaptığı müdahaleler sonucu dış rezervlerdeki değişimi gösteren hesaptır. Altın, döviz ve SDR (Özel Çekme Hakkı) değişimlerini içerir.

EfektifUluslararası ödemelerde kullanılan nakit haldeki yabancı paralardır. Banknot ve madeni para şeklindeki fiziki yabancı paraları tanımlamak için kaydi dövizlerden ayrıştırılarak kullanılır.

DövizNakit dışındaki, nakde dönüştürülebilen döviz poliçeleri, ödeme emirleri, yabancı mevduat sertifikaları, yabancı banka havaleleri ve seyahat çekleri gibi kaydi ödeme araçlarının tümüdür. Uluslararası işlemlerde yaygın olarak kullanılır.

ArbitrajBir para birimini veya dövizi ucuz olduğu piyasadan satın alıp, eş zamanlı olarak daha pahalı olduğu piyasada satarak risksiz bir şekilde kâr elde etme işlemidir. Bu işlem piyasalar arasındaki fiyat farklarını sıfırlamaya yardımcı olur.

Kur MarjıDöviz satış kuru ile döviz alış kuru arasındaki farktır. Bankaların ve aracı kurumların döviz işlemlerinden elde ettikleri kârı ve işlem masraflarını yansıtan bu fark, piyasa riskine ve işlem hacmine göre değişir.

Düz Kurİki ülke parası arasında doğrudan doğruya uygulanan ve bir birim yabancı paranın ulusal para cinsinden değerini gösteren kurdur. Örneğin, 1 ABD Doları = 2,12 Türk Lirası ifadesi bir düz kur örneğidir.

Çapraz Kurİki ülke parası arasındaki değişim oranının, üçüncü bir ülkenin para birimi (genellikle ABD Doları) cinsinden dolaylı olarak hesaplanmasıyla elde edilen kurdur. Uluslararası piyasalarda paritelerin belirlenmesinde kritik rol oynar.

Sıcak ParaÜlkeler arasındaki faiz oranı farklarından ve döviz kuru değişmelerinden yararlanmak amacıyla vadesi bir yıldan az olan, yüksek akışkanlığa sahip kısa dönemli sermaye hareketleridir. Ekonomilerde hızlı dalgalanmalara yol açabilir.

Otonom İşlemlerPiyasa güçlerinin işleyişiyle, kâr elde etme veya tüketim ihtiyacı gibi nedenlerle kendiliğinden ortaya çıkan cari işlemler ve sermaye hesabı işlemleridir. Ödemeler bilançosundaki açık veya fazlanın temel kaynağıdır.

Denkleştirici İşlemlerOtonom işlemler sonucunda ortaya çıkan ödemeler bilançosu açığını veya fazlasını kapatmak amacıyla Merkez Bankası tarafından gerçekleştirilen rezerv hesabı işlemleridir. Dengeleyici bir role sahiptir.

Döviz Talebiİthalat yapmak, dış borç ödemek veya yurt dışında yatırım yapmak amacıyla piyasadan talep edilen yabancı para miktarıdır. Döviz kuru ile döviz talebi arasında negatif yönlü (ters) bir ilişki vardır.

Döviz ArzıMal ve hizmet ihracatı, dış borçlanma veya yabancıların ülkeye getirdiği yatırımlar yoluyla döviz piyasasına sunulan yabancı para miktarıdır. Döviz kuru ile döviz arzı arasında pozitif yönlü (doğru) bir ilişki bulunur.

Diğer Önemli Bilgiler

Resmi Rezerv Kalemleri

Bir ülkenin Merkez Bankası bünyesinde tuttuğu resmi dış rezervleri üç ana kalemden oluşur: Altın rezervleri, döviz rezervleri ve IMF nezdindeki Özel Çekme Hakkı (SDR - Special Drawing Rights).

Esnek Kur Sisteminde Rezerv Değişimi

Teorik olarak esnek kur sisteminin tam olarak uygulandığı bir ekonomide, döviz kuru piyasada serbestçe belirlendiği için ödemeler bilançosu otomatik olarak dengeye gelir ve Merkez Bankası rezervlerinde hiçbir değişiklik yaşanmaz.

Ödemeler Bilançosu Açıklarının Yapısal Nedeni

Gelişmekte olan ülkelerin kalkınma süreçlerinde ithal ikamesi sanayileri kurmalarına rağmen, üretim için gerekli hammadde ve ara mallarını ithal etmek zorunda kalmaları, yapısal dış açıkların en somut örneğidir.

Döviz Piyasasının Yapısı

Döviz piyasaları, dünya genelinde çok sayıda alıcı ve satıcının bulunması, piyasaya giriş-çıkış engellerinin olmaması ve tam bilgi akışı sayesinde iktisat teorisindeki tam rekabet piyasasına en yakın piyasa tipi olarak kabul edilir.

Düz Kur Örneği

Metinde iki ülke parası arasında doğrudan doğruya uygulanan düz kur ilişkisine somut bir örnek olarak '1$ = 2,12 TL' eşitliği verilmiştir. Bu oran, doğrudan ulusal paranın yabancı para cinsinden fiyatıdır.

Çapraz Kur Örneği

Metinde yer alan hesaplamaya göre; eğer 1$ = 2,12 TL ve 1 Euro = 2,88 TL ise, bu iki düz kurdan hareketle hesaplanan Euro/Dolar çapraz kuru '1 Euro = 1,3608 $' olarak bulunur.

Kur Marjı Hesaplama Formülü

Kur marjı yüzdesi, döviz satış kuru ile döviz alış kuru arasındaki farkın döviz satış kuruna bölünmesi ve sonucun 100 ile çarpılması yoluyla hesaplanır. Bu oran piyasanın istikrar derecesini gösterir.

Sınavda Dikkat Et

Dış ticaret dengesi ile ödemeler dengesi kavramlarını karıştırmayın; dış ticaret dengesi sadece mal ithalatı ve ihracatı farkını gösterirken, ödemeler dengesi tüm ekonomik ilişkileri kapsar.
Sermaye hareketlerinin kendisinin sermaye hesabında, ancak bu yatırımlardan elde edilen faiz ve kâr transferlerinin cari işlemler hesabının hizmetler bölümünde kaydedildiğine sınavda özellikle dikkat edin.
Esnek kur sisteminde Merkez Bankası müdahalesi teorik olarak olmadığından rezervlerde değişim beklenmez; rezerv değişimleri sabit veya müdahaleli kur sistemlerinde dengesizlikleri gidermek için yapılır.
Düz kur ile çapraz kur arasında fark oluşmasının 'arbitraj' işlemlerini tetiklediğini ve bu işlemlerin kurlar eşitlenene kadar devam edeceğini unutmayın.
Döviz talebi ile döviz kuru arasında ters (negatif), döviz arzı ile döviz kuru arasında ise doğru (pozitif) yönlü bir ilişki olduğunu grafik soruları için aklınızda tutun.