Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Uluslararası ticaret, en basit tanımıyla ülkelerin birbirleriyle gerçekleştirdikleri mal ve hizmet transferlerinin bütünüdür ve temelinde ithalat ile ihracat faaliyetleri yer alır. Ülkeler arası ticaretin ortaya çıkmasındaki en temel etken insan ihtiyaçlarının sınırsız olması, ancak bu ihtiyaçları karşılayacak kaynakların coğrafi olarak dengesiz dağılmasıdır. Hiçbir ülke, tüm ürünleri aynı verimlilikte ve maliyette üretebilecek donanıma, iklime veya yeraltı zenginliklerine sahip değildir.
Doğal koşullar ve iklim faktörleri nedeniyle kahve, kakao veya tropikal meyveler her coğrafyada yetişmezken; işlemci, anakart ve otomobil gibi ileri teknoloji gerektiren ürünler de her ülkenin kendi imkanlarıyla üretebileceği ürünler değildir. Bunun yanı sıra sanayi ve üretim faaliyetlerinin sürdürülebilmesi için petrol, doğalgaz, uranyum, bor gibi enerji kaynaklarına ve demir, bakır, krom gibi ham maddelere duyulan ihtiyaç ticaretin boyutunu ve zorunluluğunu artırmaktadır.
Uluslararası ticaret yalnızca fiziksel mallarla sınırlı kalmayıp, hizmet ticaretini, uluslararası sermaye ve fon transferlerini de kapsamaktadır. Tarihsel süreçte akademik ve bilimsel çalışmalar ticari akımlarla başladığından, incelemeler genellikle mal ve hizmet akımları üzerinde yoğunlaşmıştır. Uygulamada ülkeler arası ticaret, salt iktisadi teorilerle değil, aynı zamanda ülkelerin izledikleri uluslararası iktisat politikalarıyla da şekillenmekte ve farklılık göstermektedir.
Bilimsel temelli ilk uluslararası ticaret teorisi Adam Smith ile başlasa da, ondan önce uygulama alanı bulmuş en önemli erken dönem iktisat akımı 16. yüzyılda ortaya çıkan ve 17. yüzyılın sonlarına kadar etkisini sürdüren Merkantilizmdir. Merkantilist dış ticaret politikasının merkezinde, ülkenin içindeki altın ve değerli maden stokunu maksimum seviyeye çıkıp korumak yatar; çünkü servetin, siyasal ve ekonomik gücün temel kaynağı bu madenlerdir.
Bu dönemde liberal görüşten uzakta, devlet müdahalesinin en üst düzeyde (hat safhada) olduğu görülmektedir. Hazinenin altın stokunu artırma amacı güdüldüğü için devletler ihracata büyük bir teşvik ve önem verirken, ithalatı altın çıkışına yol açtığı gerekçesiyle şiddetle sınırlandırmışlardır. Merkantilist anlayışa göre dünyadaki toplam servet sabittir ve sıfır toplamlı bir oyun söz konusudur; yani ticaret sonucunda bir taraf mutlaka kazanırken diğer taraf kaybetmektedir.
Sömürgeci bir doktrin olan Merkantilizm, güçlü bir donanma ve ticaret filosuna sahip olmayı zorunlu kılmaktaydı. Ancak 18. yüzyılda Sanayi Devrimi ile birlikte ortaya çıkan makineleşme, kitlesel üretimi tetiklemiş ve üretilen mallar için yeni pazar arayışları doğurmuştur. Bu durum, merkantilist düşüncenin katı ve müdahaleci politikalarıyla çatışmaya yol açmış ve yerini Adam Smith’in klasik liberalizm görüşüne bırakmıştır.
Klasik ekolün kurucusu kabul edilen Adam Smith, dış ticarette devlet müdahalesine kesinlikle karşı çıkarak liberalizmi yani 'laissez faire, laissez passer' (bırakınız yapsınlar, bırakınız geçsinler) felsefesini savunmuştur. Smith'e göre piyasa, görünmez el veya fiyat mekanizması sayesinde kendiliğinden dengelenmektedir. Piyasada yer alan tüm bireyler son derece rasyoneldir (homo economicus) ve kendi çıkarlarını maksimize etme çabasındayken, farkında olmadan toplumsal çıkarın da maksimize edilmesine hizmet ederler.
Merkantilistlerin 'dünya serveti sabittir, bir taraf kazanırken diğeri kaybeder' görüşünü kesin bir dille reddeden Adam Smith, uluslararası ticaretten ticarete taraf olan tüm ülkelerin daima karlı çıkacağını öne sürmüştür. Mutlak üstünlük teorisinin temel dayanağı uzmanlaşmadır; buna göre iki ülke, hangi ürünü diğerine göre daha düşük maliyetle (mutlak üstünlükle) üretebiliyorsa o malın üretiminde uzmanlaşmalı, uzmanlaştığı malı ihraç edip diğerini ithal etmelidir.
Mutlak üstünlük teorisi bazı kısıtlayıcı varsayımlara dayanır: Sadece iki ülke ve iki malın bulunması, malların homojen olması, taşıma maliyetlerinin sıfır olması, tam rekabet koşullarının ve tam istihdamın geçerli olması, devlet müdahalesinin olmaması ve emek-değer teorisinin benimsenmesi. Teorinin en büyük eksikliği ise gelişmiş ve gelişmemiş ülke ayrımını yapamamasıdır; eğer bir ülke her iki malın üretiminde de mutlak üstünlüğe sahipse, bu model ticaretin hiç başlamayacağını öngörmektedir.
David Ricardo, mutlak üstünlükler teorisinin her iki malda da üstün olan gelişmiş ülkeler arasındaki veya tek taraflı üstünlük durumlarındaki ticareti açıklayamaması üzerine Karşılaştırmalı Üstünlük Teorisi'ni geliştirmiştir. Ricardo'ya göre bir ülke, mutlak olarak her iki malın üretiminde geride olsa bile, hangi malın üretiminde karşılaştırmalı olarak (göreli olarak) daha az dezavantajlı veya üstünse o malın üretimine yönelmelidir.
Karşılaştırmalı üstünlük modeline göre, bir ülke kaynaklarını ve emeğini nispi üstünlüğe sahip olduğu malın üretimine aktararak diğer malın üretimini tamamen dış ticarete bırakabilir. Bu sayede her iki ülke de kendi iç fiyat oranlarına göre daha avantajlı bir konuma gelerek toplam dünya üretimini ve tüketim refahını artırabilir. Örneğin, Rusya ile Bulgaristan arasındaki kumaş ve şarap ticaretinde Rusya her iki malda da üstün olsa bile, Bulgaristan şarap üretiminde daha az dezavantajlı olduğu için uzmanlaşma ile her iki taraf da kazanır.
Ricardo’nun modeli de emek-değer teorisine dayandığı, emeği homojen kabul ettiği, iş gücünün uluslararası mobilitesinden bahsetmediği, talep koşullarını dışarıda bıraktığı, sabit maliyetler varsaydığı, taşıma maliyetlerini hesaba katmadığı ve kalkınma/büyüme dinamiklerini (statik yapı) içermediği için eleştirilmiştir. Özellikle gelişmemiş ülkeleri katma değeri düşük ürün üretmeye hapsettiği yönünde eleştiriler almıştır.
Karşılaştırmalı üstünlükler modelinin katı emek-değer teorisi içine sıkışmasını önlemek amacıyla fırsat maliyeti kavramı geliştirilmiştir. Fırsat maliyeti, bir malın üretimini bir birim artırmak için başka bir malın üretiminden vazgeçilmesi gereken miktar olarak tanımlanır. Bu yaklaşımda sadece emek değil, tüm üretim faktörleri (sermaye, doğal kaynaklar vb.) bir bütün olarak ele alınır ve karşılaştırma parasal değerler üzerinden yapılır.
Sabit maliyetler altında üretim imkanları eğrisi orijinden bağımsız doğrusal (düz çizgi) bir grafik verir. Ülkeler fırsat maliyetlerinin nispi olarak düşük olduğu mallarda uzmanlaşarak dış ticarete açılırlar. Dış ticaret sayesinde ülkeler, kapalı ekonomi koşullarında üretebileceklerinden ve tüketebileceklerinden çok daha yüksek bir tüketim ve refah düzeyine (daha üst üretim imkanları eğrisine) ulaşırlar. Ancak ticaret hadleri, ülkelerin kendi iç fiyat oranları ile dünya fiyatları arasında bir aralıkta gerçekleşmek zorundadır.
Gerçek hayatı daha iyi yansıtmak adına geliştirilen artan maliyetler yaklaşımı ise azalan verimler yasasına dayanır. İklim koşulları, toprak verimliliği veya farklı faktör donanımları nedeniyle üretim maliyetleri artabilir; bu durum üretim imkanları eğrisinin orijine göre içbükey olmasına yol açar. Artan maliyetler altında ülkeler tam uzmanlaşmaya gitmezler; yani karlı oldukları malın üretimini artırsalar bile diğer malın üretimini tamamen sıfırlamazlar, az da olsa üretmeye devam ederler. Dış ticaret sonrasında tüketim noktası daha yüksek bir farksızlık eğrisine kayarak toplumsal refahı artırır.