Özet
← Ünite 5

Ünite 5: Doğrular, Doğrusal Fonksiyonlar — Konu Anlatımı

Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium

1Giriş ve Polinom Fonksiyonlar

Matematikte ve iktisadi analizlerde sıklıkla karşılaşılan fonksiyonların temelini polinom fonksiyonlar oluşturur. Tanım kümesi tüm reel sayılar olan, yani x yerine konamayacak hiçbir reel sayının bulunmadığı n. dereceden bir polinom fonksiyon f(x) = a0 + a1*x + a2*x^2 + ... + an*x^n biçiminde ifade edilir. Burada katsayıların durumuna göre fonksiyonun derecesi ve ismi değişmektedir.

Eğer bir polinom fonksiyonda a0 dışındaki tüm katsayılar sıfıra eşit ise, bu fonksiyon sıfırıncı dereceden bir polinom fonksiyon, diğer adıyla sabit fonksiyon adını alır. Eğer sadece a0 ve a1 dışındaki tüm katsayılar sıfır ise, fonksiyon birinci dereceden bir polinom fonksiyon olur ki buna doğrusal fonksiyon denir. Katsayıların a0, a1 ve a2 dışında sıfır olması durumunda ise ikinci dereceden (kuadratik) fonksiyonlar elde edilir.

Doğrusal fonksiyonlar f(x) = y = ax + b biçiminde gösterilir. Bu gösterimde x bağımsız değişken, y ise x'e bağlı olan bağımlı değişkendir. Doğrusal fonksiyonların en önemli özelliklerinden biri, hem bağımlı hem de bağımsız değişkenin derecelerinin (üslerinin) bir olmasıdır. Bu fonksiyonların tanım ve görüntü kümeleri tüm reel sayılar kümesidir (R).

İşletme ve ekonomi alanında arz, talep, maliyet, gelir ve kâr gibi temel büyüklüklerin modellenmesinde doğrusal fonksiyonlardan sıklıkla yararlanılır. Örneğin, q üretim miktarını ve p birim satış fiyatını göstermek üzere, bir ürünün talep fonksiyonu p = f(q) = aq + b biçiminde doğrusal olarak ifade edilebilir.

2Doğrunun Eğimi ve Geometrik Gösterimi

Doğrusal fonksiyonların kartezyen koordinat sistemindeki grafikleri her zaman bir doğru belirtir. f(x) = ax + b biçimindeki bir doğrusal fonksiyonda x'in katsayısı olan 'a' değeri doğrunun eğimini temsil ederken, sabit terim olan 'b' değeri doğrunun y-eksenini kestiği noktanın ordinatını verir.

Eğim, bağımlı değişkendeki değişimin bağımsız değişkendeki değişime oranıdır. Grafik üzerinde A(x1, y1) ve B(x2, y2) gibi iki nokta seçildiğinde, y'deki değişim delta y = y2 - y1 ve x'deki değişim delta x = x2 - x1 olmak üzere eğim m = (y2 - y1) / (x2 - x1) formülü ile hesaplanır.

Eğimin işareti doğrunun grafik düzlemindeki yönünü belirler. Eğer eğim pozitif ise (a > 0), bağımlı ve bağımsız değişkenler aynı yönde hareket eder ve doğru sağa yatık bir grafik çizer. Eğer eğim negatif ise (a < 0), değişkenler zıt yönde hareket eder ve doğru sola yatık olur. Eğimi sıfır olan doğrular yatay, eğimi sonsuz olan doğrular ise dikey (düşey) doğrulardır.

3Doğru Denklemlerinin Oluşturulması ve Çizimi

Grafik düzleminde bir doğruyu çizebilmek için ya doğrunun geçtiği iki noktanın bilinmesi ya da doğrunun eğimi ile geçtiği bir noktanın bilinmesi gerekir. Doğrunun eksenleri kestiği noktaları bulmak çizim işlemini oldukça kolaylaştırır. y-eksenini kestiği noktayı bulmak için x = 0 yazılır; x-eksenini kestiği noktayı bulmak için ise y = 0 yazılıp denklem çözülür.

Eğimi m olan ve (x1, y1) noktasından geçen bir doğrunun denklemi y - y1 = m * (x - x1) formülüyle kurulur. Eğer doğrunun geçtiği iki nokta biliniyorsa, eğim hesaplanmadan doğrudan (y - y1) / (y2 - y1) = (x - x1) / (x2 - x1) eşitliği kullanılarak da denklem elde edilebilir.

Doğrusal fonksiyonlar ax + by + c = 0 biçiminde kapalı formda da yazılabilir. Bu formda yazılan bir doğrunun eğimini bulmak için y değişkeni yalnız bırakılır ve x'in katsayısına bakılır. Örneğin, 3x + 2y - 6 = 0 doğrusunda y yalnız bırakıldığında y = (-3/2)x + 3 elde edilir ve eğimin -3/2 olduğu görülür.

4Doğruların Kesişimi ve İktisadi Uygulamalar

İki doğrunun kesişim noktası, her iki doğrunun denklemini de aynı anda sağlayan ortak noktadır. Bu noktanın koordinatlarını bulmak için iki doğrunun denklemi birbirine eşitlenerek ortak çözüm yapılır. Elde edilen x değeri doğrulardan birinde yerine yazılarak kesişim noktasının y değeri bulunur.

İktisat biliminde arz ve talep doğrularının kesiştiği nokta 'pazar denge noktası' olarak adlandırılır. Bu noktada tüketicilerin talep ettiği miktar ile üreticilerin arz ettiği miktar birbirine eşittir. Denge noktasındaki fiyat pazar denge fiyatını, miktar ise denge miktarını verir.

Bir diğer önemli iktisadi uygulama ise başabaş analizidir. Bir işletmenin toplam gelir (R) fonksiyonu ile toplam maliyet (TC) fonksiyonunun eşitlendiği (R = TC) noktaya başabaş noktası denir. Bu noktada işletme ne kâr ne de zarar eder; kâr sıfırdır. Bu noktanın üzerindeki üretim miktarlarında kâr elde edilmeye başlanır.