Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
İnsanlık tarihinin en eski dönemlerinden bu yana bireylerin yaşamlarını sürdürebilmesi ve nesillerini devam ettirebilmesi için bazı temel ihtiyaçlarını karşılaması zorunlu olmuştur. Antropoloji çalışmalarında bu durum genellikle beslenme, giyinme, barınma ve üreme gibi temel fizyolojik ve biyolojik gereksinimler şeklinde ele alınırken; iktisat biliminde bu süreç kapsamlı bir şekilde 'Tüketim Kavramı' altında incelenmektedir.
Türk Dil Kurumu (TDK) Büyük Türkçe Sözlüğü'nde tüketim; üretilen veya yapılan mal ve nesnelerin kullanılıp harcanması, yoğaltım, istihlak veya üretim karşıtı olarak ifade edilmektedir. Coğrafya terimlerinde üretimle elde edilen malların toplumda satın alma gücüne bağlı olarak istek bulması şeklinde tanımlanırken, iktisat terimleri sözlüğünde gereksinimlerin dolaysız bir biçimde karşılanması amacıyla mal ve hizmetlerin kullanılması olarak açıklanmaktadır.
İktisat biliminin metodolojisi çerçevesinde tüketim kavramına daha teknik ve analitik bir tanım getirmek gerekirse; bireylerin belirli bir zaman diliminde, belirli bir gelir düzeyinde ve veri fiyatlar karşısında kendi elde edecekleri tatmin düzeyini en üst (azami) noktaya ulaştırmak amacıyla mal ve hizmetleri kullanması ve harcama yapması süreci olarak tanımlanabilir. Bu tanım, tüketicinin rasyonel hareket ettiğini ve kıt kaynaklarla maksimum fayda elde etmeye çalıştığını varsayar.
Tüketim fiilini gerçekleştiren, mal ve hizmetlerden yararlanan, bunları satın alıp kullanan gerçek veya tüzel kişilere 'Tüketici' adı verilmektedir. TDK ve çeşitli disiplinlerin sözlüklerinde tüketici, üreticinin karşıtı olarak anılmakta ve devletin koruyucu tedbirler aldığı anayasal bir özne olarak da karşımıza çıkmaktadır.
İktisadi analize uygun daha spesifik bir tanımla tüketici; mal ve hizmetleri belli bir zaman aralığında, belli bir gelir düzeyinde ve veri fiyatlardan kendi kişisel tatmin düzeyini azamileştirmek (maksimize etmek) amacıyla kullanan bireydir. Tüketici, aynı zamanda Mikro İktisat'ın alt dalı olan Tüketici Teorisi'nin ana iktisadi aktörünü oluşturur.
Mikro iktisadın ilk yarısını oluşturan Tüketici Teorisinde, tüketicilerin piyasadaki davranışları, tercihleri ve karar mekanizmaları incelenir. Tüketici, elindeki sınırlı bütçeyle en yüksek tatmini sağlamaya çalışırken fiyatlar, gelir ve kendi zevk/beğenileri arasında bir denge kurmak durumundadır.
Tüketici Teorisi, mikro iktisadi analizlerin merkezinde yer alır ve belirli temel konu başlıkları üzerine yoğunlaşır. Bunların başında, iktisadi aktörlerin her çeşit mal ve hizmetten gelir, fiyatlar ve beğeniler veri iken toplam tatmin düzeylerini azamileştirecek tüketim miktarlarını nasıl ve hangi yolla tespit ettikleri gelir.
Teorinin bir diğer önemli ilgi alanı ise fayda kavramının tanımlanması, faydaya ait teorilerin incelenmesi, fayda fonksiyonunun tespiti ve analizi ile kişisel tercihlerin tüketim faaliyetlerindeki rolünün tartışılmasıdır. İnsanların gelir düzeyi ile mal ve hizmetlerin fiyatlarının bileşkesi olan satın alma gücü ile tüketim düzeyi arasındaki ilişki analitik, geometrik ve iktisadi açılardan detaylıca tahlil edilir.
Ayrıca, piyasa ve bireysel aktörlerin talebinin belirleyicilerinin analizi ve bu doğrultuda talep kanununun formüle edilmesi de Tüketici Teorisinin kapsamı dahilinde yer alır. Tüm bu süreçler, mikro iktisadi araçlar yardımıyla bilimsel bir süzgecikten geçirilir.
Tüketici Teorisinin ilgi alanlarında yoğunlaşırken başvurduğu belirli analitik araçlar bulunmaktadır. Bu araçların en önemlileri bütçe kümesi ve bütçe doğrusu, kayıtsızlık eğrileri ve kayıtsızlık paftası, gelir-tüketim eğrileri ile engel eğrileri, talep fonksiyonu ve talep eğrileri, son olarak da toplam ve marjinal fayda fonksiyonlarıdır.
İktisat biliminde kullanılan yöntemler Tüketici Teorisinde de geçerlidir. Ders kitabı düzeyindeki analizlerde temel olarak iki ana yöntem kullanılır: Bunlar Geometrik (Grafik) Analiz ve Cebirsel Analiz - Optimalleştirme Yöntemleridir.
Her iki yöntem de özünde madalyonun iki yüzü gibidir. Cebirsel analizde kullanılan fonksiyonların optimalleştirildiği (maksimize ya da minimize edildiği) durumların geometrik düzlemde grafikler vasıtasıyla ifade edilmesi, tüketicinin görsel araçlarını ortaya çıkarır. Bu yöntemlerden elde edilen sonuçlar varsayımlar demetiyle hipotezlere dönüştürülerek iktisadi ve istatistiksel yöntemlerle test edilir ve kanunlar oluşturulur.