Tüketici dengesi, iktisat teorisinde tüketici nezdinde üç temel etkenin bileşeni olarak incelenmektedir: Tüketicinin geliri, piyasadaki mal fiyatları ve tüketicinin tercih ve beğenileri. Analitik düzlemde bu unsurlardan ilk ikisi bütçe doğrusu yardımıyla temsil edilirken, üçüncüsü yani tercihler kayıtsızlık eğrileri aracılığıyla gösterilmektedir. Bu dengenin kurulduğu noktada tüketici faydasını maksimize etmektedir. Tüketici belli bir dengedeyken malların fiyatlarından herhangi biri değiştiğinde, teorik olarak ilk akla gelen yeni bir bütçe doğrusunun oluşacağı ve tüketici dengesinin bu yeni doğru üzerinde gerçekleşeceğidir. Ancak pratikte işler bu kadar ani ve basit yürümez. Tüketiciler fiyat değişimlerine anında ve mutlak bir tepki vermezler; zira tüketici için kritik olan, karşılaştığı fiyat değişiminin kalıcı olup olmadığını idrak etmektir. Fiyat değişiminin kalıcı olduğunun anlaşılması süreci, iki ayrı ve birbirini tamamlayan etkiyi beraberinde getirir. Bunlardan birincisi fiyat oranlarının değişmesinin yarattığı doğrudan etki (bütçe doğrusunun eğiminin değişmesi), ikincisi ise satın alma gücündeki değişimin denge üzerindeki etkisidir. İktisat literatüründe bu iki farklı yönü inceleyen iki önemli isim bulunmaktadır: Eugene Slutzky ve Sir John Hicks. Fiyat değişiminin tüketici dengesi üzerindeki ilk ve doğrudan etkisi ikame etkisi olarak adlandırılır. Bu etki, mallardan birinin fiyatının değişmesi sonucunda malların nispeten daha pahalı ya da nispeten daha ucuz hale gelmesinden kaynaklanır. Tüketici, nispeten ucuzlayan maldan daha fazla, nispeten pahalılaşan maldan ise daha az tüketme eğilimi gösterir. Gelir etkisi ise, fiyatlardan birinin değiştiğinin ve bunun kalıcı olduğunun anlaşılması halinde, tüketicinin elindeki parasal bütçenin reel satın alma gücünde yarattığı değişimin tüketim miktarlarına yansıtılmasıdır. Fiyat düşüşleri reel satın alma gücünü artırırken, fiyat artışları satın alma gücünü düşürür ve tüketici bu duruma göre tüketim sepetini yeniden şekillendirir. Toplam fiyat etkisi, bu iki analitik bileşenin (ikame etkisi ve gelir etkisi) cebirsel toplamı ya da ardışık hareketleri sonucunda ortaya çıkar. Her iki iktisatçı da (Slutzky ve Hicks) bu ayrıştırmayı yaparken farklı varsayımlar ve metodolojiler kullanmışlardır; ancak her iki yaklaşımda da amaç, fiyat değişimlerinin tüketici refahı ve tercihi üzerindeki karmaşık yapısını anlaşılır kılmaktır. Eugene Slutzky, gelir ve ikame etkilerini ayrıştırırken tüketicilerin fiyat değişiminin kalıcı olduğunu tam olarak anlayana kadar nominal (parasal) harcama düzeylerini sabit tutmaya gayret gösterdiklerini öne sürer. Buna göre, fiyat değişiminin yarattığı ilk aşama olan ikame etkisi, tüketicinin parasal harcama düzeyini sabit tutan hayali bir bütçe doğrusu yardımıyla gösterilir. X malının fiyatının düşmesi durumunda, Slutzky yaklaşımında tüketici başlangıç dengesinden geçen ancak yeni fiyat oranlarına sahip kesikli mavi hayali bütçe doğrusu üzerinde dengeye gelir. Bu hayali denge noktasında (D noktası), nispeten ucuzlayan X malının tüketimi artarken, nispeten pahalılaşan Y malının tüketimi azalır. Bu hareket Slutzky'ye göre ikame etkisini ifade eder. İkinci aşamada ise tüketicinin D noktasında tüketim yapmasına rağmen elinde bir miktar para kaldığı fark edilir; çünkü D noktası yeni bütçe doğrusunun altında kalmaktadır ve daha yüksek bir reel satın alma gücünü temsil eder. Tüketici bu satın alma gücü fazlasını da türetime yönlendirir ki bu hareket 'Gelir Etkisi'dir (D'den E2'ye geçiş). X malının fiyatının artması halinde ise süreç tersine işleyerek satın alma gücü yetersizliği yaratır. Sir John Hicks, gelir ve ikame etkilerini birbirinden ayrıştırırken Slutzky'den farklı olarak tüketicilerin fiyat değişiminin kalıcı olduğunu anlayana kadar parasal gelirlerini değil, TOPLAM FAYDA düzeylerini sabit tutmaya gayret gösterdiklerini vurgular. Dolayısıyla Hicks yaklaşımında ikame etkisi, tüketicinin toplam fayda düzeyini (başlangıçtaki kayıtsızlık eğrisini) sabit tutması esasına dayanır. X malının fiyatı düştüğünde, Hicks'e göre tüketici ilk etapta başlangıçtaki kayıtsızlık eğrisine (U1) teğet olan ve değişen yeni fiyat oranlarında bir eğime sahip hayali bütçe doğrusu üzerinde dengeye gelir. Tüketici elde ettiği toplam faydayı sabitlemek hedefinde olduğundan, bu hayali denge noktası (D noktası) aynı kayıtsızlık eğrisi üzerinde kalmaya devam eder. Fiyat değişiminin kalıcı olduğunun anlaşılması ve D noktasında tüketim yapılmasına rağmen elde para kalması durumunda, tüketici reel satın alma gücü artışını tüketime yansıtır. Bu durum gelir etkisini (D'den E2'ye geçişi) oluşturur. Hem X'in artması hem de azalması durumlarında Hicks, fayda sabitliği varsayımı üzerinden analizini şekillendirir ve her iki malın normal mal olması durumunda talep miktarındaki değişimleri net bir şekilde ortaya koyar.