Ünitenin tamamını tek sayfada görPremium
Zekâ terimi, gündelik hayatta çok açık ve anlaşılır gibi görünse de psikoloji biliminde kolayca tanımı yapılabilen sabit bir vasıf değildir. İnsanlar farklı durumlarda zeki kelimesini farklı özellikler için kullanırlar; örneğin öğrenci için sınav başarısı, iş adamı için üretim planlaması veya bir yönetici için çetrefil bir sorunu çözmek zekâ göstergesi sayılabilir. Ancak fırtınayı öngören balıkçı ya da kamp lideri gibi pratik hayatta hayatta kalma sorunlarını çözen kişiler için bu sıfat her zaman aynı yaygınlıkta kullanılmaz. Dolayısıyla zekâ, insanlar arasındaki gözlenebilir performans farklılıklarını açıklamak için ortaya atılmış varsayımsal bir yapıdır.
Genel olarak zekâ ve zihinsel yetenekler bilişsel yetenekler olarak kabul edilir ve hem yeni bilgileri öğrenmeye hem de çevreye uyum sağlamaya yardımcı olur. Araştırmacılar zekâyı muhakeme etme, planlama, sorun çözme, soyut düşünme, karmaşık fikirleri kavrama, hızlı öğrenme ve deneyimlerden sonuç çıkarma yeteneği olarak tanımlarlar. Ancak zekâ tanımı kültürden kültüre de değişiklik göstermektedir; örneğin Kuzey Amerika'da zeki insan çok okuyan ve akıcı konuşan biri olarak tanımlanırken, Mikronezya'da denizde haritasız yön bulabilmek zekice bir davranış olarak kabul edilir.
Zekânın tanımı, bu yeteneğin nasıl değerlendirileceği ve ölçüleceği konusunda bize bir çerçeve sunar. Davranışçılığın yaygın olduğu 1950'lerde en işlevsel tanım "zekâ, zekâ testlerinin ölçtüğü şeydir" şeklinde yapılmıştır. Günümüzde ise sosyal ve duygusal yeterlilikler, yaratıcı düşünce ve planlama becerileri de zekâ tanımının içine dahil edilmek istenmektedir, ancak mevcut standart testler bu geniş bileşenlerin tamamını doğrudan ölçmemektedir.
Tarih boyunca üstün yetenekli bireyleri seçmek için çeşitli yöntemler kullanılmıştır. Çin'de 4000 yıl önce başlayan devlet memuru seçme sınavları ve Osmanlı'daki Enderun Mektebi seçimleri buna örnek gösterilebilir. Ancak bugünkü anlamda zekâ fikrinin temelleri Sir Francis Galton (1822-1911) tarafından atılmıştır. Galton, yetenek farklılıklarının kalıtsal olduğunu savunmuş ve "Kalıtsal Deha" kitabını yazmıştır. Galton zekânın bir derecesi olduğunu, normal dağılım eğrisi oluşturduğunu, nesnel testlerle ölçülebileceğini ve korelasyon tekniğiyle incelenebileceğini öne sürerek bugünkü zekâ testlerinin temelini atmıştır.
Yirminci yüzyılın başlarında C. Spearman, tüm zihinsel performansların temelinde yatan genel bir zekâ faktörü olduğunu savunmuş ve bunu "g faktörü" olarak adlandırmıştır. Ona göre bir alanda başarılı olan kişi genel olarak da başarılıdır ve aradaki farklar "s faktörü" (özel yetenekler) ile açıklanır. Buna karşılık Thurstone, zekânın birbirinden bağımsız 7 bileşenden (uzay/mekân, algısal hız, sayısal yetenek, sözel yetenek, bellek, kelime bilgisi, akıl yürütme) oluştuğunu savunmuştur. Cattell ise zekâyı kristalize (önceden öğrenilmiş birikmiş bilgiler) ve akıcı zekâ (temel bilişsel işlevler, deneyimden az etkilenen) olmak üzere ikiye ayırmıştır.
Guilford ise zekâyı şekilsel, sembolik, anlamsal ve davranışsal boyutlarıyla ele alan çok bileşenli bir model öne sürerek yaratıcılığı zekânın içine dahil etmiştir. Çağdaş kuramcılardan Robert Sternberg, zekânın kültürel bağlamda anlaşılması gerektiğini savunmuş; analitik, yaratıcı ve pratik zekâdan oluşan "Üç Aşamalı Başarılı Zekâ Kuramı"nı geliştirmiştir. Howard Gardner ise Çoklu Zekâ Kuramı ile zekâyı sekiz farklı alana (mantıksal-matematiksel, dilsel, doğa, müzikal, uzamsal, bedensel-kinestetik, kişiler arası, içsel) ayırmış ve g faktörüne tamamen karşı çıkmıştır.
Zekâ testleri, zekice davranışı tanımlayan nitelikleri yoklayan ve bireyin performansını doğrudan gözlemleyen standart ölçme araçlarıdır. Binet ve Simon tarafından 1905'te geliştirilen ilk zekâ ölçeği, eğitilemez çocukları belirlemek amacıyla oluşturulmuştur. Daha sonra L.M. Terman bu testi Stanford-Binet adıyla düzenlemiş ve IQ (zekâ katsayısı) kavramını kazandırmıştır. Wechsler ise hem yetişkinler (WAIS) hem de çocuklar (WISC) için sözel ve performans alt testlerinden oluşan, günümüzde yaygın olarak kullanılan kapsamlı ölçekleri geliştirmiştir.
Testlerin anlam kazanabilmesi için ilgili yaş grubunun ortalama puanlarına göre hazırlanmış "norm değerlere" ihtiyaç vardır. Gündelik hayatta sıkça duyduğumuz IQ, zekâ yaşının takvim yaşına bölünmesi ve 100 ile çarpılmasıyla elde edilen standart bir değerdir. İnternette veya basında yer alan popüler testler gerçek bir zekâ değerlendirmesi değildir; çünkü geçerlilik, güvenilirlik ve standardizasyon çalışmalarından uzaktır. Büyük grupları taramak için ise 1. Dünya Savaşı'nda geliştirilen Ordu Alfa/Beta gibi grup testleri kullanılmaktadır.
Bireysel zekâ testleri deneyimli psikologlar tarafından 30-90 dakika arasında uygulanır. Test materyalleri, yönergeleri ve uygulama sırası kesinlikle standarttır. Başka bir ülkeden alınan testin o ülkeye uyarlanması, standardizasyonunun yapılması ve güncel normlarının çıkarılması zorunludur. Aksi takdirde elde edilen puanlar hiçbir bilimsel ve kıyaslanabilir anlam taşımaz.
Zekâ testleri sonuçları incelendiğinde puanların normal dağılım eğrisi gösterdiği görülür. Ortalama IQ puanı 100'dür ve insanların yaklaşık %70'inin IQ'su 85-115 arasındadır; %95'inin ise 70 ile 130 arasındadır. Bu sınırların dışında kalan uçlardaki bireyler düşük veya üstün zekâlı olarak sınıflandırılır. Zekâ geriliği veya zihinsel gelişim bozukluğu tanısı alabilmek için sadece düşük IQ yeterli değildir; bireyin 18 yaşından önce ortaya çıkmış olan uyumsal işlevlerde (gündelik yaşam becerileri) de önemli engeller yaşaması gerekir.
Zihinsel gelişim bozuklukları IQ puanlarına göre hafif (50-70), orta (30-50), ağır (20-30) ve çok ağır (20-25'in altı) olarak kategorize edilir. Hafif düzeydekiler bağımsız yaşayabilirken, çok ağır düzeydekiler sürekli bakıma muhtaçtır. Nedenleri arasında Down sendromu ve fenilketonuri gibi genetik anomaliler, virütik hastalıklar veya doğum travmaları yer alır. Bu bireylerin erken yaşlardan itibaren ilgi, özen ve uygun eğitim ortamlarıyla desteklenmesi toplumsal uyumlarını artırır.
Normal dağılımın diğer ucu olan üstün zekâlılık, IQ'nun 130 ve üzerinde olmasıyla ilişkilendirilir. Sternberg üstün zekâyı zihinsel kaynakların etkili kullanımı olarak tanımlarken; Renzulli ise üstün zekâlılığın ortalamanın üstü zekâ, yüksek yaratıcılık ve yüksek adanmışlık/irade olmak üzere üç kümenin kesişimiyle oluştuğunu savunmuştur. Üstün zekâlı çocukların her alanda üstün olması beklenmez; aksine bazı alanlarda akranlarıyla aynı düzeyde olabilirler. Bu çocukların etiketlenme baskısı yaşamamaları için tamamen soyutlanmış okullar yerine normal okullarda zenginleştirilmiş çevrelerde eğitilmeleri önerilmektedir.