← Ünite 4
Yeni Çağ Felsefesi

Ünite 4: Leıbnız

Leibniz'in Doğum Yeri ve Yılları
Gottfried Wilhelm Leibniz, 1646 yılında Almanya’nın Leipzig şehrinde dünyaya gelmiş ve 1716 yılında yine Almanya’da hayata veda etmiştir. Gençlik yıllarında hukuk ve felsefe eğitimi alarak kariyerine adım atmıştır.
Akademik Tez Çalışmaları
Leibniz, üniversitenin felsefe bölümünü "Bireyleşme İlkesi" adlı teziyle bitirmiştir. Ardından hukuk ile felsefenin ilişkisini ele aldığı teziyle hukuk doktorası unvanını almıştır.
Bilimsel ve Teknik Buluşları
Büyük bir filozof olmasının yanı sıra matematikçi olan Leibniz, bugün matematikte kendi adıyla anılan diferansiyel hesabı geliştirmiştir. Ayrıca günümüzdeki hesap makinelerinin ilk örneği sayılabilecek mekanik bir hesap makinesi icat etmiştir.
Dönemin Aydınları ile İlişkileri
Gençlik yıllarında Fransa, İngiltere ve Hollanda gibi merkezleri ziyaret eden Leibniz; Arnauld, Malebranche, Boyle, Newton, Huygens ve Spinoza gibi dönemin büyük filozof ve bilim insanlarıyla tanışma imkânı bulmuştur.

Anahtar Kavramlar

MonadLeibniz felsefesinde varlığı oluşturan en temel, basit, bölünemez ve tinsel güç birimleridir. Atomlar gibi ezeli ve ebedi olmalarına karşın maddi değil tinseldirler; örneğin insan ruhu en yüksek monad türlerinden biridir.
GüçLeibniz'e göre yer kaplamanın da temelinde yer alan ve varlığın özünü oluşturan temel ilkedir. Descartes'ın 'yer kaplama' kavramını reddeden Leibniz, fiziğin ve metafiziğin temel kavramı olarak bu aktif güç ilkesini öne sürer.
Yeter SebepVarolan her şeyin ve her doğru önermenin neden böyle olduğunu ve başka türlü olmadığını belirleyen yeterli bir sebebi olması gerektiğini savunan ilkedir. Leibniz bu ilkeyle olgusal doğruların ardındaki zorunluluğu açıklar.
Aperception (Tam Algı)Hayvanların bulanık ve bilinçsiz algılarından farklı olarak, insan ruhuna özgü olan açık, aydınlık ve bilinçli algı durumudur. Örneğin insanın kendi zihinsel süreçlerinin ve dış dünyanın farkında olması bu kapsamdadır.
Ayırt Edilemezlerin Özdeşliği İlkesiNitelikçe birbirinin aynısı olan iki şeyin olamayacağını, eğer iki şey birbirinden ayırt edilemiyorsa onların özdeş olması gerektiğini savunan ilkedir. Leibniz bu ilke gereği sonsuz sayıdaki her monadın nitelikçe birbirinden farklı olduğunu ileri sürer.
Doğuştan İdeZihnin kendisinden kaynaklanan, dışarıdan duyularla alınmayan, açık ve seçik nitelikteki idelerdir. Matematiksel doğrular ve şekil, büyüklük gibi kavramlar bu gruba girer ve Locke'un boş levha görüşüne karşı savunulmuştur.
Empirik İdeDuyumlar yoluyla dışarıdan gelen, zihnin dışındaki şeylerden kaynaklanan idelerdir. Renk, tat, ses, koku gibi duyusal algılar bu tür idelere örnek olup Leibniz'e göre bulanık ve muğlak niteliktedirler.
MikrokozmosHer bir monadın kendi görüş noktasına göre tüm evreni yansıtması durumudur. Leibniz'e göre sayıca sonsuz her monad, evrenin küçük birer aynası niteliğindedir.
Teleolojik Doğa AnlayışıDoğanın belirli bir amaca veya ereğe yönelik olarak işlediğini savunan organik doğa anlayışıdır. Leibniz, Yeni Çağ'ın mekanik evren görüşüne karşı bu anlayışı yeter sebep ilkesiyle yeniden felsefeye dahil etmiştir.
Zorunlu DoğrularUsa vurmayla ilgili olan, özdeşlik ve çelişmezlik ilkelerine dayanan, tersinin düşünülmesi mantık hatasına yol açan doğrulardır. Matematiksel önermeler bu tür zorunlu doğrulardandır.
Olgu DoğrularıOlguyla ilgili olan, tersinin düşünülmesi mantık hatası içermeyen olumsal doğrulardır. Örneğin 'Bugün güneş doğdu' önermesi olgusal bir doğrudur ve tersi mantıken mümkündür.

Diğer Önemli Bilgiler

Önemli Felsefi Eserleri

Leibniz birçok alanda eser yazmış olsa da felsefi yapıtlarının hemen hepsi ölümünden sonra yayımlanmıştır. Türkçeye çevrilen eserleri arasında "Metafizik Üzerine Konuşma", "Monadoloji" ve "Théodicée" yer almaktadır.

John Locke ile Tartışması

Leibniz, doğuştan ideler savunucusu olarak John Locke’un "tabula rasa" (boş levha) görüşüne şiddetle karşı çıkmıştır. Bu eleştirilerini ve kendi görüşlerini "İnsan Anlığı Üzerine Yeni Deneme" adlı eserinde kaleme almıştır.

Monadların Pencereleri Meselesi

Leibniz, monadların dış dünyadan tamamen yalıtılmış, kendi içsel ilkeleriyle hareket eden yapısını vurgulamak için "Monadların içlerine herhangi bir şeyin girip çıkabileceği pencereleri yoktur" deyişini kullanmıştır.

Diferansiyel Hesap ve Evrensel Dil Tasarısı

Leibniz, matematikteki diferansiyel hesabı geliştirmenin yanı sıra bilimsel ve dinsel ayrılıkları bitirmek, temel sorunları matematik kesinliğiyle çözmek için evrensel bir yapay dil kurma projeleri üzerinde çalışmıştır.

Sınavda Dikkat Et

  • Descartes ve Spinoza'nın töz anlayışları ile Leibniz'in monadoloji teorisinin farkları sınavda sıklıkla karıştırılır; Leibniz'in tözü bölünebilir madde olarak reddettiğini, bunun yerine basit ve tinsel monadları koyduğunu unutmayın.
  • Monadların pencerelerinin olmadığı kuralı Leibniz felsefesinin en kritik sloganıdır; monadların dışarıdan etki almadığı ve her değişimin içsel olduğunu aklınızda tutun.
  • Doğruluk türleri ayrımında zorunlu doğruların özdeşlik/çelişmezlik ilkelerine, olgusal doğruların ise yeter sebep ilkesine dayandığını kesinlikle ezberleyin.
  • Leibniz'in John Locke'un tabula rasa görüşüne karşı çıktığı eserin adının 'İnsan Anlığı Üzerine Yeni Deneme' olduğu sınavda soru olarak gelebilir.
  • Yeter sebep ilkesinin mekanik evren anlayışına karşı savunulan teleolojik (ereksel) bir ilke olduğunu gözden kaçırmayın.
  • Hayvan algısı ile insan algısının (aperception / tam algı) derece farkı ile ayrıldığını, monadlar arasında nicel değil nitel fark olduğunu unutmayın.