Hisse senetleri, anonim şirketler, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler ve özel kanunla kurulmuş kamu kuruluşları tarafından çıkarılan, sermayenin belirli bir bölümünü temsil eden ve sahiplerine ortaklık haklarından yararlanma imkânı veren kıymetli evrak niteliğindeki menkul kıymetlerdir. Pay, hisse senedi düzenlenmeden önce de hukuken var olan bir kavramdır; ancak senede bağlanması payın devir hızını ve şeklini değiştirmektedir.
Gelişmiş ikincil piyasaların varlığı, yatırımcılar arasında hisse senedi alım satımını kolaylaştırarak elde hisse senedi bulundurmanın riskini azaltmaktadır. Sermaye Piyasası Kanunu’na göre halka açık anonim ortaklıklarda, hamiline yazılı hisse senetleri sermaye artırımının tescilini izleyen en geç 30 gün, nama yazılı hisse senetleri ise 90 gün içinde alıcıya teslim edilmek zorundadır.
Hisse senetleri ekonomide beş temel işlev görmektedir: Birincisi, fon arz fazlası olan birimlerin ek gelir elde etmesini sağlayarak tasarruf birikimi yaratır. İkincisi, küçük tasarrufları büyük işletmelerde birleştirerek kalkınma için sermaye birikimi oluşturur. Üçüncüsü, üretim araçlarının mülkiyetini geniş halk kitlelerine yayarak gelir dağılımının daha adil olmasını sağlar.
Dördüncüsü, mülkiyetin tabana yayılması sayesinde farklı kesimlerin ekonomi politikalarına ilişkin kararlarda söz sahibi olmasını kolaylaştırır. Beşincisi ise tasarruf sahipleri ile fon talep eden firmalar arasındaki aracıları (özellikle banka kredisi gibi yüksek maliyetli aracılıkları) ortadan kaldırarak maliyetleri önemli ölçüde düşürür.
Hisse senedi sahiplerinin mali haklarının başında kâr payı (temettü) hakkı gelir. Türk Ticaret Kanunu'na (TTK) göre, kanuni ve ihtiyari yedek akçeler safi kardan ayrılmadıkça kâr payı dağıtılamaz. Bir diğer mali hak olan yeni pay alma (rüçhan) hakkı, ortağın mevcut sermayedeki payı oranında artırılan sermayeden pay alma hakkıdır; ancak esas sermaye sisteminde genel kurul, kayıtlı sermaye sisteminde ise yönetim kurulu kararıyla kısıtlanabilir veya kaldırılabilir.
Tasfiye bakiyesine katılma hakkı, şirket tasfiye edildiğinde kalan varlığın pay oranında paylaşılmasını ifade eder. Tasfiye artığı olumsuzsa ve pay bedeli tamamen ödenmişse ek borç doğmaz, ancak ödenmeyen kısım varsa bu tutarla sınırlı bir sorumluluk vardır. Ayrıca hisse senedi değerindeki artışlar ve rüçhan hakkı kupon satışları da mali haklar arasındadır.
Yönetsel haklar arasında şirket yönetim kurulunu seçmek ve seçilmek yer alır. Genel kurulda kararlar adi çoğunlukla alındığı için normal şartlarda sermayenin %51'ine sahip olanlar yönetimi ele geçirir; ancak sermayenin tabana yayılması durumunda bazen %10'luk payla bile yönetim ele geçirilebilir. Halka açık ortaklıklarda ödenmiş sermayenin en az %5'ini temsil eden pay sahipleri azınlık haklarını kullanabilir.
Oy hakkı her hisse senedine en az bir oy verme yetkisi tanır. SPK düzenlemeleriyle oydan yoksun paylar ihraç edilebilir. Bilgi alma hakkı çerçevesinde ortaklar finansal tabloları inceleyebilir, ancak şirket sırlarını öğrenme yetkileri yoktur ve ayrılmış olsalar dahi sır saklamakla yükümlüdürler. Mali sorumluluk ise taahhütnameyle sınırlıdır; tamamen ödenmiş hisselerde ek sorumluluk bulunmaz.
Hisse senedi çıkarabilecek temel kuruluşlar sermaye şirketi niteliğindeki anonim şirketler, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler ve özel kanunlarla kurulmuş kamu kurumlarıdır. Anonim şirketler çıkarılış biçimlerine göre üç grupta incelenir: Yalnızca TTK hükümlerine tabi halka açık olmayan anonim ortaklıklar, ticaret ve sermaye piyasası kanunlarına tabi kayıtlı sermaye sistemi dışındaki halka açık ortaklıklar ve kayıtlı sermaye sistemindeki anonim ortaklıklar.
Halka açık olmayan aile şirketleri kendi iradeleriyle hareket eder ve halkın küçük tasarruflarını toplamadıkları için sermaye piyasasında aktif rol oynamazlar. Pay sahibi sayısı 250'den fazla olan anonim ortaklıklar ise hisse senetlerini halka arz etmeseler bile halka açık sayılırlar.
Kayıtlı sermaye sistemindeki anonim ortaklıklar, SPK'dan izin almak şartıyla ana sözleşmede saptanan kayıtlı sermaye tavanına kadar, TTK'nın esas sermaye artırımı hükümlerine bağlı kalmaksızın yönetim kurulu kararıyla yeni hisse ihraç edebilirler.
Sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketler hisse senedi ihraç edebilse de, SPK kanunlarına göre bu senetler halka arz yoluyla satılamaz. Ayrıca Merkez Bankası, bankalar, KİT'ler ve sigorta şirketleri gibi özel kanunla kurulan kurumlar da hisse senedi çıkarabilir.
Hisse senedi fiyatları nominal, ihraç, piyasa ve borsa fiyatı olarak sınıflandırılır. Nominal (itibari) fiyat, senet üzerine yazılı olan ve muhasebe kayıtları için yönetim tarafından belirlenen ilk değerdir. Ülkemizde en az bir Yeni Kuruş olabilir. İhraç (emisyon) fiyatı, şirketin hisseyi satışa sunduğu fiyattır; borsa değeri yüksek şirketler nominal değerin üzerinde primli emisyon fiyatı belirleyebilir.
Piyasa fiyatı, sermaye piyasasında arz ve talep koşullarına göre oluşan fiyattır. Borsa mevcutsa borsa fiyatı ile eş anlamlıdır ve günlük olarak açılış, kapanış veya ortalama şeklinde belirlenir.
Değer tanımlamaları ise verimlilik ölçümünde kullanılır. Defter değeri özsermayenin pay sayısına bölünmesiyle bulunur. Tasfiye değeri (likidasyon değeri) zorunlu satış sonucu borçlar ödendikten sonra kalan tutarın paya bölünmesiyle bulunur ve piyasa fiyatı için alt sınır oluşturur.
İşleyen teşebbüs değeri işletmenin çalışır durumda devredileceği değeri gösterir ve piyasa fiyatı için üst sınır oluşturur. Net aktif değeri bilançodaki net aktif tutarını, alternatif gelir değeri ise paranın başka bir yatırımda (örneğin banka faizinde) değerlendirilmesi durumundaki getiriyi ifade eder. Gerçek değer ise gelecekteki kârlılık ve varlık potansiyeline göre yatırımcıların biçtiği normal değerdir.
Hisse senetleri devir kolaylığı bakımından hamiline ve nama yazılı olarak ikiye ayrılır. Hamiline yazılı senetlerin devri teslimle gerçekleşirken, nama yazılı senetlerin devri ciro, teslim ve şirketin pay defterine kaydedilmesiyle mümkündür. Adi hisseler eşit haklar sağlarken, imtiyazlı hisseler kâr payı veya oyda ayrıcalık tanır. Bedelli hisseler yeni ödemelerle, bedelsiz hisseler ise iç kaynakların (yedek akçeler vb.) sermayeye eklenmesiyle çıkarılır.
Primli hisseler nominal değerin üzerinde, primsizler ise nominal değerden ihraç edilir. Kurucu hisseler sermaye temsil etmez, kuruluş hizmeti karşılığı kârdan pay verir; intifa senetleri ise sonradan hizmet karşılığı verilir ve yönetim hakkı içermez.
Türk Ticaret Kanunu'na göre hisse senetlerinde şirketin unvanı, esas sermaye miktarı, tescil tarihi, senedin türü ve itibari değeri mutlaka bulunmalıdır. SPK yayımladığı tebliğlerle halka açık şirketler için kâğıt kalitesinden kupon dizilimine kadar geniş kapsamlı şekil standartları getirmiştir.
Kâr ve Zarar Ortaklığı Belgeleri (KZOB), finansman ihtiyaçlarını karşılamak üzere kâr veya zarara ortak olmak amacıyla çıkarılan menkul kıymetlerdir. Vadeleri en kısa 1 ay, en uzun 7 yıldır; sahiplerine oy hakkı vermez ve zarar durumunda zarara katılım esastır. Halka arz edilenlerine vade sonunda hisse senediyle değiştirilebilme hakkı tanınabilir.
Katılma İntifa Senetleri (KİS), nakit karşılığı satılan, ortaklık hakları olmaksızın kârdan ve tasfiye bakiyesinden pay alma hakkı veren senetlerdir. Asgari nominal değeri 1.000 TL'dir ve yönetim hakları yoktur.
Oydan Yoksun Hisse Senetleri (OYHS), oy hakkı hariç kâr payından ve tasfiye bakiyesinden imtiyazlı yararlanma hakkı veren hisse senetleridir. Çıkarılabilecek toplam değer ödenmiş sermayenin %75'ini geçemez. Ortaklık üst üste 3 yıl kâr dağıtamazsa OYHS sahipleri oy hakkı elde eder ve senetler adi paya dönüşür.