Sermaye piyasası, orta ve uzun vadeli fonların aracı kurumlar vasıtasıyla ve menkul kıymetlere bağlı olarak arz ve talebinin karşılaştığı piyasalardır. İşletmeler, sermayelerini artırmak ve uzun süreli yatırım projelerini finanse etmek amacıyla bu piyasalara başvururlar. Para piyasalarına kıyasla sermaye piyasalarında vadelerin daha uzun olması, hem yatırım riskini hem de uygulanan faiz oranlarını artırmaktadır.
Sermaye piyasası ile menkul kıymet piyasası kavramları çoğunlukla iç içe geçmekte ve eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. Çünkü işletmelerin ihtiyaç duyduğu uzun vadeli fonlar için çıkardıkları araçlar menkul kıymetlerdir ve arz-talep bu araçlar üzerinden karşılaşır. Bu piyasalar sayesinde tasarruf sahipleri birikimlerini değerlendirirken, reel kesim de yatırımları için gerekli finansmanı sağlar.
Piyasada yer alan araçlar genel olarak menkul kıymetler ve diğer sermaye piyasası araçları olarak ikiye ayrılır. Kıymetli evrak niteliğindeki menkul kıymetler; ortaklık veya alacaklılık sağlayan, belli bir meblağı temsil eden, misli nitelikte ve seri halinde çıkarılan yatırım araçlarıdır. Bu araçların periyodik gelir getirme, nama veya hamiline yazılabilme ve ikincil piyasalarda alınıp satılabilme özellikleri bulunmaktadır.
18. ve 19. yüzyıllarda yaşanan sanayi devrimi ve sömürgecilik hareketleri, sermaye birikimine olanak sağlayarak anonim şirketlerin ortaya çıkmasına yol açmıştır. Osmanlı Devleti’nde bu gelişmeler, yabancı tacirlerin ve azınlıkların borçlanma ve pay senetleriyle ilgilenmesiyle yansımıştır. Kambiyo kontrolünün olmaması ve kapitülasyonlar ticari faaliyetleri artırmıştır.
Tanzimat sonrasında Galata bankerlerinin öncülüğünde menkul kıymet değişim piyasası doğmuş, 1854 Kırım Savaşı borçlanma tahvilleri süreci hızlandırmıştır. 1864'te Galata bankerleri dernek kurmuş, 1866'da ilk borsa olan Dersaadet Tahvilat Borsası faaliyete geçmiştir. 1906'da bu borsanın adı Esham ve Tahvilat Borsası olarak değiştirilmiştir.
Cumhuriyet döneminde borsa faaliyetleri Ankara ve İstanbul arasında taşınmalarla sürmüştür. 1929'da 1447 sayılı Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları Kanunu çıkarılmıştır. 1960'lı yıllarda Hürriyet tahvilleri ve tasarruf bonoları piyasaya hareketlilik kazandırmış, tasarruf bonolarının satılmasıyla Türkiye'de ilk defa ikinci el menkul kıymetler piyasasının temelleri atılmıştır.
1981 yılında çıkarılan 2499 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu ile piyasa baştan aşağı yeniden düzenlenmiştir. Bu yasal altyapı sonucunda hazırlanan yönetmelikler izlenerek modern anlamda İstanbul Menkul Kıymetler Borsası (İMKB) 26 Aralık 1985 tarihinde resmen faaliyete başlamıştır.
Menkul kıymetler borsaları, sermaye piyasası işlemlerinin güvenle yapıldığı organize ortamlar olup ekonomiye pek çok hayati işlev sunmaktadır. Bunların başında likidite sağlama işlevi gelir. İkincil piyasaların varlığı, geçmişte çıkarılmış menkul kıymetlerin nakde çevrilmesini kolaylaştırarak yatırımcılara esneklik kazandırır.
Bir diğer önemli işlev tek fiyat oluşumudur. Borsada arz ve talebin şeffaf bir ortamda karşılaşması, aynı varlığın farklı fiyatlardan işlem görmesini engeller ve piyasada tek bir fiyatın oluşmasını sağlar. Ayrıca bu mekanizma, tasarrufların en verimli alanlara yönlendirilmesine aracılık ederek ekonomiye yeni kaynak yaratılmasına öncülük eder.
Borsalar mülkiyetin tabana yayılmasını sağlayarak küçük tasarruf sahiplerinin bile büyük şirketlere ortak olabilmesine kapı aralar. Aynı zamanda şirketlerin mali performanslarını gözlemleme imkânı sunarak ekonomik gösterge görevi üstlenirler. Borsa endeksleri genel ekonominin durumunu yansıtırken, borsa kotuna alınan varlıkların denetlenmesi de yatırımcılara önemli bir güvence ortamı sağlar.
Menkul kıymetler borsaları kuruluş aşamalarındaki yasal özelliklerine göre devlet borsaları, özel borsalar ve karma borsalar olarak sınıflandırılır. Devlet borsaları genellikle bir kanunla kurulur ve yönetimi resmi kurallara tabidir (Kara Avrupası örnekleri gibi).
Özel borsalar, üyeleri tarafından kurulan anonim şirket statüsünde, kar amacı gütmeyen mesleki kuruluşlardır ve Anglo-Sakson ülkelerinde yaygındır. Karma borsalar ise hem resmi hem de yarı resmi nitelik taşır; örneğin İtalya borsası kanunla kurulmuş ancak ticaret odasına bağlanmıştır.
Organize borsalar dışında kalan 'Over-the-Counter' (Tezgah üstü) piyasalar ise borsa dışı işlemleri kapsar. Borsa masraflarından kurtulmak, organize pazarda işlem görmeyen varlıkları pazarlamak veya esneklik sağlamak amacıyla borsa dışı alım-satım işlemleri Amerikan mali piyasalarında ve dünyada geniş bir yer tutmaktadır.
Sermaye Piyasası Kanunu'na göre aracılık hizmeti yürüten kurumlar aracı kurumlar ve bankalardır. Bankalar sadece kendi menkul kıymetlerini halka arz etmeleri ve sermaye faaliyetlerinde bulunmaları durumunda bu kanuna tabi olurlar. Aracı kurumların kuruluş şartları SPK tebliğleriyle titizlikle belirlenmiştir.
Aracı kurumların anonim ortaklık şeklinde kurulması, hisse senetlerinin tamamının nama yazılı ve nakit karşılığı olması zorunludur. Kurucuların müflis olmaması, yüz kızartıcı suçlardan hüküm giymemiş olması ve yeterli finansal asgari sermayeye sahip olması şarttır. Ayrıca ticaret unvanlarında 'menkul değerler' veya 'menkul kıymetler' ibaresi yer almalıdır.
Yönetici ve uzman personel için sıkı eğitim ve tecrübe koşulları getirilmiştir. Örneğin genel müdür ve yardımcılarının finans/işletmecilik alanında en az 7 yıllık mesleki tecrübeye veya İleri Düzey Lisans Belgesi'ne sahip olması gerekir. Aracı kurumların faaliyete geçebilmesi için Türkiye Sermaye Piyasası Aracı Kuruluşları Birliği'ne üye olması ve Yatırımcıları Koruma Fonu'na katılması mecburidir.
Sermaye piyasası araçları, menkul kıymetler ve diğer sermaye piyasası araçları olarak ikiye ayrılır. Menkul kıymetler; ortaklık veya alacaklılık sağlayan, misli nitelikte, seri halinde çıkarılan, dönemsel gelir getiren kıymetli evraklardır. Belgeden ayrı devredilemezler ve standart yuvarlak meblağlıdırlar.
Menkul kıymetlerin nominal (itibari) değeri ve piyasa değeri olmak üzere iki temel değeri vardır. Tahviller vade sonunda nominal değer üzerinden ödendiği için piyasa değerleri nominal değerden çok sapmaz. Bu araçlar nama veya hamiline yazılı olabilir; hamiline yazılı olanlar para gibi teslimle el değiştirir.
Piyasada işlem gören başlıca menkul kıymetler arasında hisse senetleri, tahviller, hazine bonoları, banka bonoları, finansman bonoları, varlığa dayalı menkul kıymetler, gelir ortaklığı senetleri, gayrimenkul sertifikaları ve yatırım fonu katılma belgeleri yer almaktadır.
Gelir ortaklığı senetleri (GOS), köprü, baraj, karayolu gibi kamuya ait altyapı tesislerinin gelirlerine ortak olmak için çıkarılan senetlerdir. Hukuki olarak ortaklık hakkı vermez, değişken faizli tahvil özelliği taşır ve ilk yıllarında vergi muafiyetleri sağlamıştır. Amaç devlet bütçesi dışında altyapıya kaynak yaratmaktır.
Varlığa dayalı menkul kıymetler (VDMK), bankalar veya finansman şirketlerinin ticari alacakları karşılığında ihraç ettiği kıymetli evraklardır. Tüketici kredileri, konut kredileri ve finansal kiralama alacakları gibi aktif kalemlerin menkul kıymetleştirilmesine dayanır. Nominal değerleri toplamı, dayandığı alacak portföyünün yüzde 90'ını aşamaz.
Gayrimenkul sertifikaları, inşa edilmekte olan projelerin finansmanı için çıkarılan hamiline yazılı senetlerdir. Yatırımcılar isterlerse sertifikaları biriktirerek gayrimenkulün mülkiyetini alabilir (asli edim) veya tali edim yoluyla paraya çevrilmesini sağlayabilirler. Bu projelerin bir banka tarafından garanti edilmesi zorunludur.
Sermaye piyasası araçlarının fiziken bastırılmaksızın güvenli ve şeffaf bir şekilde izlenmesi amacıyla kaydi değer sistemine geçilmiştir. Bu kapsamda özel hukuk tüzel kişiliğine sahip Merkezi Kayıt Kuruluşu (MKK) kurulmuştur. Kayıtlar bilgisayar ortamında ihraçcılar, aracı kuruluşlar ve hak sahipleri bazında tutulur.
Borsa’da işlem gören hisse senetleri ve yatırım fonu katılma belgeleri kaydi sistem kapsamındadır. Fiziki senet bastırılmaz; ihraçcılar Toplu Saklama Senedi düzenler. Mülkiyet devirleri ciroya gerek kalmaksızın merkezde kayıt düşülmesiyle gerçekleştirilir.
Merkezi Kayıt Kuruluşu, ihraçcılar ve aracı kuruluşlar tuttukları kayıtların yanlış olmasından doğan zararlardan kusurları oranında sorumludur. Hak sahipleri talep etmeleri halinde hesaplarının son durumunu gösteren belgeyi masrafını ödeyerek alabilirler.