Ünite 1: Maliyet Kavramı ve Maliyetlerin Sınıflandırılması — Önemli Kavramlar

Belirli bir mal veya hizmeti elde edebilmek için vazgeçilen ekonomik değerlerin, ödenen nakitlerin veya devredilen varlıkların para cinsinden toplam tutarıdır. Örneğin, bir sıra üretmek için harcanan kereste ve işçilik ücretlerinin toplamı o sıranın maliyetidir.

Faydası tükenmiş, yani gelecekte yeni bir ekonomik fayda veya gelir sağlama potansiyeli kalmamış olan ve doğrudan ilgili dönemin gelir tablosuna yansıtılan maliyetlerdir. Örneğin, satılan bir ürünün maliyeti veya o dönemde gerçekleşen pazarlama harcamaları birer giderdir.

İşletme yönetimi tarafından maliyetinin ayrıca ölçülmesi, izlenmesi ve hesaplanması istenen her türlü ürün, ürün grubu, departman, coğrafi bölge veya faaliyettir. Örneğin, bir mobilya fabrikasında üretilen özel tasarım bir masa veya boyahane departmanı birer maliyet nesnesidir.

Belirli bir zaman diliminde ve belirli bir üretim kapasitesi sınırları dahilinde, üretim veya çıktı miktarındaki değişimlerden etkilenmeyen ve toplamda hep aynı kalan maliyetlerdir. Örneğin, üretim miktarından bağımsız olarak her ay ödenen fabrika binası kirası sabit bir maliyettir.

Üretim veya çıktı miktarındaki artış ya da azalışlara paralel olarak toplam tutarı doğrusal bir şekilde değişen maliyetlerdir. Örneğin, üretilen sıra sayısı arttıkça kullanılan metal ayak miktarı ve dolayısıyla toplam metal ayak maliyeti de aynı oranda artar.

İçeriğinde hem sabit hem de değişken maliyet unsurlarını aynı anda barındıran, çıktı miktarı sıfır olsa bile belirli bir sabit kısmı olan ve üretim arttıkça değişken kısmı nedeniyle yükselen maliyetlerdir. Örneğin, sabit bir maaş ve satılan ürün başına prim alan bir satış temsilcisinin toplam maliyeti karma maliyettir.

Belirli bir maliyet nesnesiyle (ürün, departman vb.) doğrudan, kolayca, teknik ve ekonomik açıdan mantıklı bir şekilde ilişkilendirilebilen ve doğrudan o nesneye yüklenen maliyetlerdir. Örneğin, gömlek üretiminde kullanılan kumaşın maliyeti direkt bir maliyettir.

Hangi maliyet nesnesine ait olduğu doğrudan tespit edilemeyen veya tespit edilmesi ekonomik açıdan rasyonel olmadığı için çeşitli dağıtım yöntemleriyle paylaştırılan maliyetlerdir. Örneğin, fabrika binasının temizliğinde kullanılan malzemeler veya gömlek dikiş ipliği endirekt maliyettir.

Üretim sürecinde doğrudan doğruya mamulün fiziki yapısına katkıda bulunan ve hangi üründe ne kadar süre harcandığı net olarak bilinen çalışanların ücretleridir. Örneğin, montaj hattında sırayı monte eden işçinin ücreti direkt işçilik maliyetidir.

Üretim faaliyetiyle ilgili olmakla birlikte, direkt malzeme ve direkt işçilik sınıfına girmeyen tüm dolaylı üretim maliyetlerinin toplamıdır. Örneğin, fabrika binasının amortismanı, endirekt işçilik olan ustabaşı ücretleri ve fabrika elektrik giderleri bu gruptadır.

Üretim maliyetini oluşturan temel unsurlardan direkt malzeme maliyeti ile direkt işçilik maliyetinin toplamından oluşan maliyet grubudur. Bazı malzeme yoğun işletmelerde sadece direkt malzeme maliyeti de esas maliyet olarak adlandırılabilir.

İlk madde ve malzemelerin mamul haline getirilebilmesi, yani şekillendirilip dönüştürülmesi için katlanılan direkt işçilik maliyeti ile genel üretim maliyetlerinin toplamıdır. Bu maliyet grubu, malzemeyi ürüne dönüştüren tüm çabaları temsil eder.

Geçmişte gerçekleşmiş, fiilen ödenmiş ve gelecekte alınacak kararlarla değiştirilmesi veya geri kazanılması hiçbir şekilde mümkün olmayan, bu yüzden karar süreçlerinde geçersiz kabul edilen maliyetlerdir. Örneğin, eskiyen ve değiştirilmek istenen bir makinenin geçmişteki alış bedeli batık maliyettir.