Ünite 6: Prim Oranları ve Prime Esas Kazançlar

2000 Yılı İşsizlik Sigortası Reformu

Devlet, ülkemizde ilk kez 2000 yılında işsizlik sigortasına prim ödeyerek üçüncü taraf sıfatıyla sosyal sigortaların finansmanına katılmış; daha sonra 5510 sayılı Kanun ile bu katılım genel sağlık sigortasını da kapsayacak şekilde genişletilmiştir.

5502 Sayılı Kanun ve %5 Yönetim Gideri Sınırı

5502 sayılı Kanun'un 37. maddesi gereğince Sosyal Güvenlik Kurumunun genel yönetim giderleri, yıllık toplam gelirlerinin %5'ini aşamayacak şekilde yasal sınır altına alınmıştır.

Fonların Birleştirilmesi Yasağı

Yine 5502 sayılı Kanun gereğince sosyal sigorta fonu, genel sağlık sigortası fonu ve primsiz ödemelere ilişkin fonlar hiçbir surette birleştirilememekte ve aralarında kesinlikle fon aktarması yapılamamaktadır.

6111 Sayılı Kanun ve Günlük Kazanç Sınırları

6111 sayılı Kanunla yapılan değişiklik sonucunda prime esas günlük kazancın alt sınırı yaşlarına uygun asgari ücretin otuzda biri, üst sınırı ise 16 yaşından büyüklerin alt sınırının 6,5 katı olarak sabitlenmiştir.

Anahtar Kavramlar

Parafiskal Gelir (Vergi Benzeri Gelir)Devletin veya kamu tüzel kişilerinin vergi dışında, belirli bir kamusal hizmeti finanse etmek üzere zorunlu olarak topladığı gelirlerdir. Sosyal sigorta primleri, ücret üzerinden alınması nedeniyle ücretin parçası, yardımlara karşılık olması nedeniyle fiyat ve zorunlu tahsil edilmesi sebebiyle vergi özelliği taşıyan tipik birer parafiskal finansman vasıtasıdır.

Prime Esas Kazanç (PEK)Sigortalının sigorta primine esas tutulan, çeşitli kazanç ve ödemelerinin toplamından oluşan matrahtır. 5510 sayılı Kanun'un 80. maddesinde farklı çalışan gruplarına göre ayrı ayrı düzenlenmiş olup, sigortalının her türlü kazancından prim kesilmesini amaçlar.

Ayni YardımlarÇalışanlara nakit para yerine mal, eşya veya hizmet şeklinde yapılan yardımlardır. 5510 sayılı Kanun'a göre ayni yardımlar prime esas kazançların hesabında dikkate alınmayan (istisna tutulan) ödemeler arasında yer alır.

Kısmi Süreli Çalışma (Part-time)İşveren ile işçi arasında yazılı hizmet akdiyle, işyerindeki tam süreli emsal çalışmanın 2/3 oranına kadar yapılan çalışmadır. Bu tür çalışmalarda sigortalının prim gün sayısı toplam çalışma saatinin günlük çalışma saatine bölünmesiyle hesaplanır.

Çağrı Üzerine Çalışmaİşçinin iş görme borcunu işverenin çağrısına göre yerine getirmeyi üstlendiği esnek çalışma türüdür. Süre belirtilmemişse haftalık çalışma süresi en az 20 saat kabul edilerek prim gün sayısı hesaplanır.

İsteğe Bağlı Sigortalılık PrimiKişilerin isteğe bağlı olarak prim ödeyerek sağlık ve emeklilik hakları kazanmasını sağlayan sigorta koludur. Prim oranı %32 olup, bunun %20'si malullük, yaşlılık ve ölüm, %12'si ise genel sağlık sigortası primi olarak ödenir.

Sosyal Güvenlik Destek Primi (SGDP)Yaşlılık aylığı almakta iken sigortalı olarak çalışmaya devam eden kişilerden kesilen primdir. 4/1-a kapsamında çalışanlar için %32, 4/1-b kapsamında çalışanlar için ise aylıklarının %15'i oranında uygulanır.

Fiili Hizmet Süresi Zammı (Yıpranma Payı)Ağır, tehlikeli ve yıpratıcı işlerde çalışan sigortalılara, normal çalışma sürelerine eklenen sigortalılık süresidir. Bu süreler için işverenler tarafından ilave fiili hizmet süresi zammı primi ödenir.

Aylık Prim ve Hizmet Belgesi (Asıl Belge)İşverenlerin çalıştırdıkları sigortalıların aylık kazançlarını ve prim ödeme gün sayılarını gösteren, Kuruma düzenli olarak vermek zorunda oldukları temel prim belgesidir.

Ek Prim BelgesiAsıl prim belgesinde yer alan eksiklikleri, yanlışlıkları gidermek veya sonradan ortaya çıkan kazanç farklarını bildirmek üzere düzenlenen ikincil nitelikteki prim belgesidir.

Resen Belge Düzenlemeİşverenin yasal sürede vermediği veya eksik verdiği prim belgelerinin, Kurum denetmenlerince tespit edilerek Kurum tarafından re'sen (resen) düzenlenmesi ve primlerin tahakkuk ettirilmesidir.

Asgari İşçilik Uygulamasıİşverenin işin emsaline ve kapasitesine göre yeterli işçilik bildirip bildirmediğinin Kurumca araştırılması ve kayıt dışı istihdamın önlenmesi amacıyla eksik primlerin resen hesaplanarak tahsil edilmesidir.

Müteselsil SorumlulukBirden fazla borçlunun borcun tamamından zincirleme ve ortaklaşa sorumlu olması durumudur. Örneğin, üst düzey yöneticiler, işyeri devreden yeni işverenler ve geçici iş ilişkisinde devralan işveren Kuruma karşı müteselsilen sorumludur.

İlişiksizlik Belgesiİhale konusu işler ve özel inşaatlarda işverenin Sosyal Güvenlik Kurumuna prim ve idari para cezası borcunun bulunmadığını gösteren ve teminatların iadesi/iskân izni için zorunlu olan belgedir.

İdari Para Cezası (İPC)5510 sayılı Kanun'da belirtilen yükümlülüklerin (bildirim süreleri, belge verme, defter ibrazı vb.) yerine getirilmemesi halinde Kurum tarafından uygulanan para cezası türüdür.

Amme Alacaklarının Tahsili Usulü Hakkında Kanun (6183 sayılı AATUHK)Kamu alacaklarının ve SGK prim alacaklarının cebri icra yoluyla tahsil usullerini düzenleyen, gecikme cezası ve zammı hesaplanmasında referans alınan temel kanundur.

UzlaşmaKurum denetim elemanlarınca sürekli mahiyetteki işyerlerinde tespit edilen asgari işçilik prim borçları ve idari para cezalarının, rapor ilgili birime gitmeden önce işverenle uzlaşma yoluyla çözümlenmesi mekanizmasıdır.

Gecikme Cezası ve Gecikme ZammıSüresi içinde ödenmeyen sigorta primleri ve diğer Kurum alacaklarına uygulanan, ilk 3 ay için artırımlı gecikme cezası ile aylık ortalama devlet borçlanma senetleri faizine dayalı gecikme zammı birleşimidir.

Erken Ödeme İndirimi4/1-b, isteğe bağlı sigortalılar ve GSS'lilerin primlerini en fazla 360 günle sınırlı olmak üzere peşin ödemeleri halinde, AATUHK hükümlerine göre her gün için uygulanan indirimdir.

Aday Çırak ve Çırak3308 sayılı Mesleki Eğitim Kanunu kapsamında işletmelerde mesleki eğitim gören ve yaşlarına uygun asgari ücretin %50'si üzerinden %6 oranında prim ödenen kısmi sigortalı öğrencilerdir.

Geçici Tarım İşçileri (Ek Madde 5)Tarım veya orman işlerinde hizmet akdiyle süreksiz olarak çalışan ve prime esas kazançlarını alt ve üst sınırlar arasında kendileri belirleyerek prim ödeyen sigortalılardır.

Toplu Taşıma Sürücüleri ve Sanatçılar (Ek Madde 6)Ticari taksi, dolmuş gibi toplu taşıma araçlarında veya sanat alanında 10 günden az çalışan ve prime esas kazançlarını 30 gün üzerinden kendileri belirleyen sigortalılardır.

Diğer Önemli Bilgiler

6385 Sayılı Kanun ile Kısa Vadeli Prim Oranı Sabitlemesi

19 Ocak 2013 tarihli Resmi Gazete'de yayımlanan 6385 sayılı Kanun ile daha önce tehlike sınıfına göre %1 ile %6,5 arasında değişen kısa vadeli sigorta kolları primi, 1 Eylül 2013'ten itibaren tüm işyerleri için %2 olarak sabitlenmiştir.

17 Ağustos 1999 Marmara Depremi ve Erteleme Düzenlemesi

17 Ağustos 1999 Marmara depreminden sonra sosyal sigorta mevzuatına dahil edilen afet durumunda prim belgelerinin verilmesi ve borçların ertelenmesi uygulaması, 5510 sayılı Kanun'un 91. maddesinde güvence altına alınmıştır.

7269 Sayılı Umumi Hayata Müessir Afetler Kanunu

Genel hayatı etkileyen afetler söz konusu olduğunda, 7269 sayılı Kanun uyarınca işveren ve sigortalıların belgelerini verme ve prim ödeme sürelerini afet bölgesindeki şartlara göre belirleme yetkisi SGK'ya verilmiştir.

6645 Sayılı Kanun ve İşveren Prime Esas Kazanç Düzenlemesi

Sigortalının aynı zamanda işveren olması halinde aylık prime esas kazancının çalıştırdığı işçilerin en yükseğinin 30 katından az olamayacağı yönündeki kural, 04.04.2015 tarihinde 6645 sayılı Kanunla yürürlükten kaldırılmıştır.

6270 Sayılı Kanun ile İdari Para Cezası İndirimi

17 Ocak 2012 tarihli 6270 sayılı Kanun değişikliğiyle, yasal süresi geçen belgelerin kendiliğinden 30 gün içinde verilmesi ve 15 gün içinde ödenmesi halinde belirli idari para cezalarının 1/4 oranına düşürülmesi (3/4 silinmesi) sağlanmıştır.

Asgari İşçilik Tespit Komisyonu Yapısı

Asgari işçilik tutarlarını belirlemek ve itirazları incelemek amacıyla Kurum bünyesinde; Kurumdan 4 teknik eleman, işçi ve işveren konfederasyonlarından 2 üye ve TOBB'dan 1 üye olmak üzere toplam 7 üyeden oluşan bir komisyon oluşturulmuştur.

Geçici 16. Madde ve Muhtarların Prim Gün Sayısı Geçişi

Köy ve mahalle muhtarları, tarımsal faaliyette bulunanlar gibi bazı gruplar için 2008 yılında 15 gün olarak başlatılan prim ödeme gün sayısı, her yıl 1 puan artırılarak 30 güne ulaştırılan kademeli bir geçiş sistemine tabi tutulmuştur.

1 Mart 2013 Tarihli Tarımsal Ürün Kesinti Oranı

Kurum, 4/1-b kapsamında tarımsal faaliyette bulunanların prim borçlarını sattıkları ürün bedeli üzerinden borç tutarını geçmemek şartıyla %2 oranında (1 Mart 2013 tarihli tebliğ ile) keserek tahsil edebilmektedir.

Ek Madde 5 ve Ek Madde 6 Kapsamında Günlük Kazanç Artışları

Ek madde 5 ve 6 kapsamında sigortalı sayılan tarım işçileri ile taksi/dolmuş sürücüleri ve sanatçılar, 2011 yılından itibaren günlük kazanç alt sınırının 18 katı üzerinden başlayıp her yıl 1 puan artırılan oranlarla prim ödemektedirler.

Anayasa Mahkemesi İptal Kararları ve 4/1-c Düzenlemeleri

5510 sayılı Kanun'un ilk halinde 4/1-a ve 4/1-c sigortalıları benzer düzenlenmişken, Anayasa Mahkemesinin iptal gerekçeleri ve 5754 sayılı Kanun ile 4/1-c kapsamındaki kamu personelinin prime esas kazançları ayrı hükümlerle yeniden düzenlenmiştir.

Ekim 2009 E-Sigorta Zorunluluğu Tebliği

Sosyal Güvenlik Kurumunun 28.9.2009 tarihli tebliğiyle, Ekim 2009'dan itibaren sigortalı sayısına bakılmaksızın tüm 4/1-a işverenleri ve kamu idareleri için aylık prim ve hizmet belgelerinin e-sigorta yoluyla verilmesi zorunlu kılınmıştır.

Sınavda Dikkat Et

Sınavlarda 4/1-a, 4/1-b ve 4/1-c sigortalılık statülerine göre prime esas kazançların hesaplanma yöntemleri sıklıkla karıştırılmaktadır; bu ayrıma özellikle dikkat edin.
Yemek, çocuk ve aile zammı istisnalarının asgari ücrete oranları (yemek için %6, çocuk için her biri %2, eş için %10, toplam %30 sınırı) sayısal soru potansiyeli taşır.
Kısa vadeli sigorta kolları prim oranının 1 Eylül 2013 tarihinden itibaren tüm işyerleri için %2 olarak sabitlendiği bilgisi güncel mevzuat sorularında kritiktir.
İşverenlerin defter ve belgeleri saklama süresinin özel sektörde 10 yıl, kamu idarelerinde ise 30 yıl olduğunu kesinlikle unutmayın.
Süresi içinde ödenmeyen primler için ilk 3 ayda uygulanan gecikme cezası oranının %270 olduğu ve 6183 sayılı Kanun hükümlerine atıf yapıldığı sınavlarda sık sorulur.
İşverenin hak edişlerinin ödenmesi ve kesin teminatların iadesi için Kurumdan "İlişiksizlik Belgesi" aranması zorunluluğunu kafanıza kazıyın.
Üst düzey yöneticilerin ve yönetim kurulu üyelerinin ödenmeyen primlerden işverenle birlikte müteselsilen sorumlu olduğu kuralı sınavda test edilen önemli bir maddedir.
İdari para cezalarında peşin ödeme veya kendiliğinden 30 gün içinde bildirim yapılması halinde uygulanan indirim oranlarına (3/4 indirim gibi) dikkat edin.