Ana Sayfa » İstanbul Üniversitesi AUZEF » İnsan Kaynakları Yönetimi Lisans Programı » Sosyal Güvenlik Hukuku

Sosyal Güvenlik Hukuku

Ünite 7: İş Kazaları, Meslek Hastalıkları, Hastalık ve Analık Sigortaları

5510 Sayılı Kanunun Yürürlük Tarihi

Kısa vadeli sigorta kollarının uygulama esaslarını kökten değiştiren 5510 sayılı Kanun, 1 Ekim 2008 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Bu kanun ile eski 506 sayılı Kanun dönemindeki dağınık yapı tek bir çatı altında toplanmıştır.

İş Kazası Bildirim Süreleri

4/1-a kapsamındaki sigortalıların geçirdiği iş kazalarının işveren tarafından yetkili kolluk kuvvetlerine derhal, Kuruma ise en geç kazadan sonraki 3 iş günü içinde bildirilmesi yasal bir zorunluluktur.

Yersiz Ödemelerin Geri Alınması Zaman Aşımı

5510 sayılı Kanunun 96. maddesine göre, işveren ve sigortalıların kusurundan doğan yersiz ödemeler, hatalı işlemin tespit tarihinden geriye doğru en fazla 10 yıllık sürede yapılan ödemeler olarak kanuni faiziyle tahsil edilir.

Ülkemizde İş Kazası İstatistikleri Gerçeği

Türkiye iş kazalarının yoğun olarak yaşandığı ülkelerin başında gelmektedir. Her yıl yaklaşık 70 bine yakın iş kazası meydana gelmekte olup, bu yoğunluk nedeniyle Kurum müfettişlerinin her kazayı yerinde soruşturması fiilen imkansızdır.

Anahtar Kavramlar

İş Kazası (4/1-a)Hizmet akdiyle çalışan sigortalıların işyerinde bulunduğu sırada, iş yürütümünde, görevle başka yere gönderildiğinde, süt izninde veya işverence sağlanan taşıtta meydana gelen bedensel veya ruhsal engellilik halidir. Örneğin, işverenin sağladığı servis aracıyla işe gelirken trafik kazası geçiren işçinin durumu bu kapsamdadır.

İş Kazası (4/1-b)Kendi adına ve hesabına bağımsız çalışan sigortalıların işyerinde bulunduğu sırada veya yürütmekte olduğu iş nedeniyle işyeri dışında bulunduğu esnada maruz kaldığı beden veya ruh bütünlüğünü zedeleyen olaydır. Örneğin, tarlasında kendi traktörüyle çalışırken devrilme sonucu yaralanan bağımsız çiftçinin durumu buna örnektir.

İş Kazasının UnsurlarıBir olayın iş kazası sayılması için gereken kişi, zarara uğrama, olay ve illiyet bağı olmak üzere dört temel şartın bütünüdür. Örneğin, sigortalının işyeri içinde kalp krizi geçirmesi tek başına iş kazası sayılmazken, aşırı sıcak veya işverenin hakareti gibi dış etkenlerle tetiklenmesi illiyet bağı kurulduğu için iş kazası kabul edilir.

İlliyet BağıKaza olayı ile sigortalının maruz kaldığı bedensel veya ruhsal zarar arasındaki uygun sebep-sonuç ilişkisidir. İş kazalarında bu bağ olay ile sigortalının uğradığı zarar arasında kurulur.

Süt İzniİş mevzuatı gereğince emzikli kadın işçilere 1 yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için verilen ve günlük çalışma süresinden sayılan 1,5 saatlik süredir. Bu süre içinde veya bu izni kullanırken yolda yaşanan kazalar iş kazası sayılır.

Meslek HastalığıSigortalının çalıştığı işin niteliğinden ötürü tekrarlanan bir sebeple veya işin yürütüm şartları yüzünden uğradığı geçici veya sürekli bedensel/ruhsal engellilik halidir. Örneğin, maden işçisinin uzun yıllar toz soluması sonucu meslek hastalığına yakalanması.

Yükümlülük SüresiSigortalının meslek hastalığına yol açan işinden fiilen ayrılması ile hastalığın klinik olarak ortaya çıkması arasında geçmesine izin verilen azami yasal süredir. Bu süre içinde ortaya çıkan hastalıklar meslek hastalığı sayılır.

Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulu (SSYSK)Yönetmelikte belirtilen yükümlülük sürelerini aşan veya liste dışı meslek hastalıklarının klinik ve laboratuvar bulgularıyla belgelenmesi durumunda onay verme yetkisine sahip en üst kuruludur.

Hastalık Hali4/1-a ve 4/1-b kapsamındaki sigortalılar için iş kazası ve meslek hastalığı dışında kalan, sigortalının çalışmaktan alıkoyan ve istirahatini gerektiren bütün rahatsızlık halleridir.

Analık HaliSigortalı kadının, sigortalı erkeğin sigortalı olmayan eşinin veya gelir/aylık alanların gebeliğin başlangıcından doğumdan sonraki 8 haftalık (çoğul gebelikte 10 haftalık) süreye kadar olan gebelik ve analıkla ilgili rahatsızlık halleridir.

Geçici İş Göremezlik ÖdeneğiİKMH, hastalık ve analık halleri dolayısıyla geçici olarak çalışamayacak duruma gelen sigortalılara istirahat sürelerince ödenen günlük paradır. Örneğin, ayakta tedavi gören bir sigortalıya günlük kazancının 2/3'ü oranında ödenir.

Sürekli İş Göremezlik Geliriİş kazası veya meslek hastalığı sonucu meslekte kazanma gücü en az %10 oranında azalan sigortalılara bağlanan sürekli gelir türüdür. Örneğin, iş kazasında iki parmağını kaybeden bir işçiye bağlanan gelir.

Sürekli Tam İş Göremezlikİş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle meslekte kazanma gücü kaybı oranı %100 olan sigortalıların durumudur. Bu durumda sigortalının aylık kazancının %70'i oranında tam gelir bağlanır.

Sürekli Kısmi İş Göremezlikİş kazası veya meslek hastalığı nedeniyle meslekte kazanma gücü kaybı oranı %10 ile %99 arasında olan sigortalıların durumudur. Tam iş göremezlik gelirinin kayıp derecesi oranında hesaplanmasıyla ödenir.

Başkasının Sürekli Bakımına MuhtaçlıkSigortalının iş kazası veya meslek hastalığı sonucunda günlük yaşam aktivitelerini tek başına gerçekleştiremeyecek derecede başkasının bakımına muhtaç kalması durumudur. Bu durumda aylık bağlama oranı %100 uygulanır.

İlk Peşin Sermaye DeğeriKurum tarafından sigortalıya veya hak sahiplerine bağlanan gelirlerin gelecekte yapacağı ödemelerin bugünkü peşin değeridir. İşverenin kusurlu olduğu durumlarda Kurum bu değeri işverene rücu eder.

Rücu HakkıKurumun, kanuni yükümlülüklerini yerine getirmeyen işverenlerden veya kusurlu üçüncü kişilerden, sigortalıya yaptığı masrafları ve ödemeleri yasal faiziyle geri isteme hakkıdır.

Kaçınılmazlık İlkesiMevcut teknolojik imkanlar ve yasal tedbirler eksiksiz alınmasına rağmen önlenemeyen kazalarda, işverenin sorumluluğunun belirlenmesinde dikkate alınan hukuki ilkedir.

Evlenme Ödeneğiİş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölen sigortalının gelir alan kız çocuğunun evlenmesi ve talep etmesi halinde bir defaya mahsus olmak üzere peşin olarak ödenen 2 yıllık gelir tutarıdır.

Cenaze Ödeneğiİş kazası/meslek hastalığı sonucu veya en az 360 gün primi bildirilmiş sigortalının ölümü halinde hak sahiplerine veya cenazeyi kaldıran kişilere ödenen maktu para yardımıdır.

Emzirme ÖdeneğiSigortalı kadına veya sigortalı erkeğin sigortalı olmayan eşine, çocuklarının yaşaması şartıyla doğum tarihinde geçerli maktu tarife üzerinden bir defaya mahsus verilen parasıdır.

Yersiz ÖdemeSigortalıların veya işverenlerin kasıtlı/kusurlu hareketleri ya da hatalı işlemler sonucu hak etmedikleri halde Kurumdan aldıkları ve geriye doğru 10 yıla kadar faiziyle geri istenen ödemelerdir.

Hak SahibiSigortalının ölümü halinde gelir, aylık veya toptan ödemeye hak kazanan eş, çocuk, ana ve babasıdır. Örneğin, ölen işçinin 20 yaşındaki üniversite öğrencisi oğlu hak sahibidir.

Diğer Önemli Bilgiler

İş Kanununa Göre Süt İzni Süresi

4857 sayılı İş Kanununun 74. maddesine göre emzikli kadın işçilere 1 yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam 1,5 saat süt izni verilir ve bu süre içinde yaşanan kazalar iş kazası sayılır.

Meslek Hastalığı Tespit Süreçleri

Meslek hastalıklarının ortaya çıkması genellikle uzun bir zaman alır ve 2 gün ila 10 yıl arasında değişebilir. Bu durum hastalık ile iş ilişkisinin kurulmasını zorlaştırdığı için Kurum Sağlık Kurulu raporu şart koşulmuştur.

Geçici İş Göremezlik Ödeneği Ödeme Oranları

Sigortalılara İKMH, hastalık veya analık hallerinde ödenecek geçici iş göremezlik ödeneği, yatarak tedavilerde günlük kazancın yarısı (1/2), ayakta tedavilerde ise üçte ikisi (2/3) oranında hesaplanarak ödenir.

Sürekli İş Göremezlik Alt Sınırı

5754 sayılı Kanun değişikliğiyle, iş kazası ve meslek hastalığı sonucu başka birisinin sürekli bakımına muhtaç olan sigortalılara bağlanacak gelirler için alt sınır getirilmiş ve bu tutar prime esas kazanç alt sınırının %85'inden az olamaz.

Kız Çocuklarına Evlenme Ödeneği

5510 sayılı Kanuna göre evlenmeleri nedeniyle gelir/aylığı kesilen kız çocuklarına talep etmeleri halinde almakta oldukları aylık veya gelirin 2 yıllık tutarı bir defaya mahsus peşin evlenme ödeneği olarak ödenir.

Cenaze Ödeneği İçin Prim Şartı

İş kazası veya meslek hastalığı sonucu ölenler dışındaki sigortalıların hak sahiplerine cenaze ödeneği verilebilmesi için, merhumun kendisi için en az 360 gün MYO sigortası primi bildirilmiş olması gerekmektedir.

Askerlik ve Grev Sürelerinin Durumu

Silah altına alınan sigortalının askerlik süresi, hükümlülükle sonuçlanmayan tutukluluk, geçici iş göremezlik süreleri ile grev ve lokavt süreleri, 1 yıllık prim gün sayısı hesabında dikkate alınmayarak sigortalıların hak kaybı önlenmiştir.

Kamu Görevlilerinin Rücu İstisnası

Kamu görevlilerinin vazife gereği yaptığı fiiller sonucu oluşan iş kazalarında, hakkında kesinleşmiş mahkumiyet kararı bulunanlar hariç olmak üzere, Kurum ilgili kamu idaresine veya kişilere rücu edememektedir.

Üçüncü Kişilerin Kusuru ve Rücu Oranı

İş kazası üçüncü bir kişinin kusuru nedeniyle meydana gelmişse, Kurumun sigortalıya yaptığı ödemelerin ve ilk peşin sermaye değerinin yarısı (1/2) kusurlu üçüncü kişilere ve işverenlere rücu edilerek tahsil edilir.

TÜFE Oranında Artış Uygulaması

5510 sayılı Kanuna göre bağlanan gelir ve aylıklar, her yılın ocak ve temmuz ödeme tarihlerinden geçerli olmak üzere TÜİK tarafından açıklanan en son TÜFE değişim oranı kadar artırılarak güncellenir.

Yüksek Sağlık Kurulu Onay Esnekliği

Yönetmelikte belirtilen yükümlülük sürelerini aşan meslek hastalıkları, klinik ve laboratuvar bulgularıyla belgelenip işyerindeki etken tespit edilebilirse Sosyal Sigorta Yüksek Sağlık Kurulunun onayı ile meslek hastalığı sayılabilir.

Sınavda Dikkat Et

İş kazası ve meslek hastalığı bildirim sürelerine çok dikkat etmelisin; 4/1-a için 3 iş günü, 4/1-b için ise 1 ayı geçmemek şartıyla engel kalktıktan sonra 3 iş günüdür.
4/1-c kapsamındaki memurların kısa vadeli sigorta kollarına (İKMH) tabi olmadığını, ancak vazife malullüğü hükümlerine tabi olduklarını unutma.
Geçici iş göremezlik ödeneğinin yatarak tedavilerde 1/2, ayakta tedavilerde ise 2/3 oranında ödendiği sınavda sık sorulan bir detaydır.
Bağımsız çalışan (4/1-b) sigortalıların kısa vadeli sigorta yardımlarından yararlanabilmesi için GSS dahil prim borçlarının bulunmaması gerektiği kuralını göz ardı etme.
Yersiz ödemelerin geri alınmasında zamanaşımı süresinin hatalı işlemin tespitinden geriye doğru en fazla 10 yıl olduğunu karıştırma.
Sürekli iş göremezlik geliri için meslekte kazanma gücü kaybı oranının en az %10 olması gerektiği temel bir eşiktir.
Ölen sigortalının hak sahiplerine bağlanacak gelir oranının hesaplanan aylık kazancın %70'i olduğunu, dul eşe ise %50 (çalışmıyorsa %75) oranında bağlandığını unutma.